Του Χρ. Χριστοδούλου-Βόλου Αναπληρωτή Καθηγητή Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών και του Πανεπιστήμιου Νεάπολις Πάφος
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που κάποτε θεωρείτο μοντέλο ολοκλήρωσης και ευημερίας, αντιμετωπίζει ένα συνδυασμό σοβαρών προκλήσεων και νέων ευκαιριών. Το οικονομικό της μέλλον δεν θα διαμορφωθεί μόνο από τις παρατεταμένες επιπτώσεις της πανδημίας και του ενεργειακού σοκ που προκάλεσε ο Ρώσο-Ουκρανικός πόλεμος, αλλά και από βαθύτερα διαρθρωτικά ερωτήματα: (1) Μπορεί η Ευρώπη να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα στην τεχνολογία και την παραγωγικότητα; (2) Μπορεί να διαχειριστεί τη δημογραφική παρακμή χωρίς να θυσιάσει την κοινωνική συνοχή; (3) Μπορεί να διατηρήσει την πολιτική βούληση για βαθύτερη ολοκλήρωση σε μια εποχή λαϊκισμού και κατακερματισμού;
Παρά την απαισιοδοξία που συνήθως δημιουργείται από αυτά τα ερωτήματα, το οικονομικό μέλλον της ΕΕ δεν πρέπει να απορριφθεί εκ προοιμίου. Η ΕΕ έχει δείξει ότι οι κρίσεις μπορούν να κινητοποιήσουν το μπλοκ σε δυναμικότερη και πιο συντονισμένη δράση. Η κρίση χρέους της ευρωζώνης παρήγαγε νέους μηχανισμούς δημοσιονομικής εποπτείας. Η πανδημία γέννησε ένα πρωτοφανές κοινό πρόγραμμα δανεισμού. Ακόμη και η ενεργειακή κρίση, η οποία αποκάλυψε την εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο, επιτάχυνε την πράσινη μετάβασή της και τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού. Η ιστορία δείχνει ότι η ΕΕ δεν καταρρέει υπό πίεση, αλλά προσαρμόζεται.
Τρέχουσες συνθήκες: Αργή ανάκαμψη
Οικονομικά, η ΕΕ σήμερα βρίσκεται σε πιο εύθραυστη κατάσταση από τις ΗΠΑ. Η ανάπτυξη είναι υποτονική, με τις προβλέψεις να κυμαίνονται γύρω στο 1% για το 2025, σε σύγκριση με πάνω από 2% στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο πληθωρισμός, αν και υποχωρεί, παραμένει πάνω από τον στόχο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, συμπιέζοντας τα εισοδήματα των νοικοκυριών. Τα επίπεδα επενδύσεων υστερούν σε σχέση με τους παγκόσμιους ανταγωνιστές και οι κατακερματισμένες κεφαλαιαγορές της Ευρώπης περιορίζουν την ικανότητα των επιχειρήσεων να αναπτυχθούν γρήγορα. Η βιομηχανική βάση παλεύει με υψηλότερο κόστος ενέργειας από την Ασία ή τη Βόρεια Αμερική, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με την ανταγωνιστικότητα.
Όμως, υπάρχουν και τομείς ανθεκτικότητας. Οι αγορές εργασίας σε μεγάλο μέρος της ΕΕ παραμένουν εύρωστες, με την ανεργία να βρίσκεται σε σχεδόν ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Η ενιαία αγορά της ΕΕ των 450 εκατομμυρίων ανθρώπων συνεχίζει να προσφέρει μια σταθερότητα που τα μικρότερα κράτη δεν μπορούν εύκολα να αναπαράγουν. Και σε αντίθεση με την Κίνα, η ΕΕ έχει αποφύγει μια φούσκα ακινήτων ή μια υπερχρέωση που απειλεί με συστημική κατάρρευση.
Διαρθρωτικές προκλήσεις
Το οικονομικό μέλλον της Ευρώπης εξαρτάται λιγότερο από τις βραχυπρόθεσμες κυκλικές διακυμάνσεις και περισσότερο από τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίσει τρεις διαρθρωτικές προκλήσεις:
- Δημογραφικά θέματα. Η Ευρώπη γερνάει πολύ γρηγορά, με μείωση της γονιμότητας και συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού. Εκτός εάν η μετανάστευση και τα οφέλη της παραγωγικότητας αντισταθμίσουν αυτά τα προβλήματα, η δυνητική ανάπτυξη θα παραμείνει στάσιμη. Αυτή η δημογραφική συμπίεση θα εντείνει επίσης τις δημοσιονομικές πιέσεις στις συντάξεις και τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης.
- Τεχνολογία και Καινοτομία. Η ΕΕ διαθέτει εξαιρετικά ερευνητικά ιδρύματα και εταιρείες παγκόσμιας κλάσης σε τομείς όπως είναι η αεροδιαστημική και η αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά υστερεί πολύ σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Κίνα σε ψηφιακές πλατφόρμες, τεχνητή νοημοσύνη και ένταση επιχειρηματικών κεφαλαίων. Ο κίνδυνος είναι η ΕΕ να γίνει καταναλωτής και όχι διαμορφωτής τεχνολογικών επαναστάσεων.
- Γεωπολιτική και Ασφάλεια. Η Ρωσο-Ουκρανική κρίση έχει ήδη επιβάλει έναν δαπανηρό αναπροσανατολισμό των εφοδιαστικών αλυσίδων ενέργειας. Οι αυξανόμενες εντάσεις στη Μέση Ανατολή και ο ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας προσθέτουν στην υπάρχουσα αβεβαιότητα. Η ΕΕ πρέπει να εξισορροπήσει τη στρατηγική αυτονομία με τις ανοιχτές αγορές, επενδύοντας παράλληλα στη δική της άμυνα – έναν τομέα που παραδοσιακά εξαρτάται από τις αμερικανικές εγγυήσεις.
Λόγοι αισιοδοξίας
Παρά όλα τα τρωτά της σημεία, η ΕΕ έχει πλεονεκτήματα που μπορούν να στηρίξουν την ανανέωση. Η Πράσινη Συμφωνία, κάθε άλλο παρά πολυτέλεια είναι, τοποθετεί την ΕΕ στην αιχμή των βιώσιμων τεχνολογιών, από την υπεράκτια αιολική ενέργεια μέχρι το υδρογόνο. Εάν εφαρμοστεί με ευελιξία και ρεαλισμό, η μετάβαση θα μπορούσε να πυροδοτήσει νέες βιομηχανίες και θέσεις εργασίας, καθιστώντας την ΕΕ παγκόσμιο ηγέτη στις κλιματικές λύσεις.
Η ΕΕ λαμβάνει επίσης μέτρα για την εμβάθυνση της χρηματοπιστωτικής ολοκλήρωσης, από την Ένωση Κεφαλαιαγορών έως την Τραπεζική Ένωση, η οποία θα μπορούσε να απελευθερώσει ιδιωτικές επενδύσεις και να μειώσει την εξάρτηση από την ξένη χρηματοδότηση. Προγράμματα όπως το «Ευρωπαϊκός Ορίζοντας» και η στρατηγική «Ψηφιακή Δεκαετία» στοχεύουν στην ενίσχυση της ικανότητας καινοτομίας, ακόμη και αν η εφαρμογή παραμένει αποσπασματική.
Κρίσιμο επίσης είναι το γεγονός ότι η ΕΕ διατηρεί ήπια ισχύ και κανονιστική επιρροή που δεν συγκρίνονται με τις περισσότερες άλλες οικονομίες. Μέσω του «φαινομένου των Βρυξελλών», τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την προστασία των δεδομένων, τον ανταγωνισμό και τη βιωσιμότητα συνήθως είναι παγκόσμια σημεία αναφοράς. Αυτό δίνει επιρροή στην ΈΕ που εκτείνεται πολύ πέρα από το οικονομικό της βάρος.
Το μέλλον
Οι προοπτικές της ΕΕ εξαρτώνται τελικά από την πολιτική βούληση. Μια κατακερματισμένη Ένωση, παραλυμένη από βέτο και εθνικές αντιπαλότητες, θα δυσκολευτεί να συμβαδίσει σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από γίγαντες. Αλλά μια ΕΕ που μπορεί να κάνει συμβιβασμούς, να συγκεντρώσει πόρους και να επενδύει στρατηγικά έχει κάθε πιθανότητα να παραμείνει ένας πυλώνας παγκόσμιας ευημερίας.
Δεν μπορεί η ΕΕ να αναπαράγει τον δυναμισμό των ΗΠΑ ή το μέγεθος της Κίνας. Αλλά μπορεί να χαράξει το δικό της μοντέλο: μια ανταγωνιστική, βιώσιμη και κοινωνικά συνεκτική οικονομία. Η επίτευξη αυτού του στόχου θα απαιτήσει πιο τολμηρές επενδύσεις στην καινοτομία, μεγαλύτερη κινητικότητα του εργατικού δυναμικού, πιο έξυπνες πολιτικές μετανάστευσης και δέσμευση για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς υπηρεσιών και κεφαλαίων.
Συμπέρασμα
Παρά την υποτονική ανάπτυξη και τις διαρθρωτικές προκλήσεις, η ανθεκτικότητα, η πράσινη μετάβαση και η κανονιστική επιρροή της ΕΕ θα μπορούσαν ακόμη να μετατρέψουν την κρίση σε ανανέωση. Το οικονομικό μέλλον της ΕΕ δεν είναι ούτε καταδικασμένο σε αφανισμό αλλά ούτε εγγυημένο να συνεχίσει να λειτουργεί απρόσκοπτα . Θα είναι ταραχώδες και θα διαμορφώνεται από κρίσεις που πρόκειται να έρθουν. Ωστόσο, η ιστορία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ήταν πάντα μια ιστορία «προσπαθώντας να ξεπεράσει» – βγαίνοντας από κάθε καταιγίδα όχι αλώβητη, αλλά πιο ανθεκτική. Εάν αυτό το μοτίβο διατηρηθεί, η ΕΕ όχι μόνο θα ξεπεράσει τα υφιστάμενα προβλήματά της, αλλά μπορεί ακόμη και να εκπλήξει τους σκεπτικιστές. Η επόμενη δεκαετία θα δοκιμάσει η ΕΕ κατά ποσό μπορεί να μεταφράσει τις αξίες της αλληλεγγύης και της βιωσιμότητας σε μια ανανεωμένη οικονομική μηχανή κατάλληλη για τον 21ο αιώνα.
