Η μεγάλη παρεξήγηση για την AI και την εργασία
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη στην αγορά εργασίας επικεντρώθηκε για μεγάλο διάστημα στους πτυχιούχους και στα λεγόμενα επαγγέλματα γνώσης. Όμως τα νεότερα ευρήματα δείχνουν ότι μια από τις πιο σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις της AI μπορεί να εμφανιστεί αλλού, στις επαγγελματικές διαδρομές των εργαζομένων χωρίς πανεπιστημιακό τίτλο, οι οποίοι στηρίζονται σε ενδιάμεσες θέσεις γραφείου για να περάσουν από χαμηλόμισθες δουλειές σε καλύτερα αμειβόμενες θέσεις.
Τα «μονοπάτια ανέλιξης» που κινδυνεύουν
Έκθεση των Brookings Institution και Opportunity@Work αναλύει την αγορά εργασίας μέσα από τη λογική των «μονοπατιών ανέλιξης». Με βάση στοιχεία για μισθούς, μετακινήσεις μεταξύ επαγγελμάτων και κοινές δεξιότητες, οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η επαγγελματική κινητικότητα των μη πτυχιούχων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ορισμένα επαγγέλματα που λειτουργούν ως κρίσιμοι ενδιάμεσοι σταθμοί.
Οι θέσεις αυτές βρίσκονται ανάμεσα σε χαμηλόμισθες αφετηρίες και σε καλύτερα αμειβόμενους προορισμούς, με πιο καθοριστικό ρόλο να παίζουν οι λεγόμενες θέσεις «πύλης», όπως οι διοικητικοί βοηθοί, το bookkeeping και η εξυπηρέτηση πελατών.
Ο ρόλος-κλειδί της «μεσαίας βαθμίδας»
Από οικονομικής πλευράς, οι ρόλοι αυτοί έχουν διπλή σημασία. Από τη μία πλευρά, επιτρέπουν σε εργαζόμενους χωρίς πτυχίο να αποκτήσουν δεξιότητες με αξία στην αγορά και να βελτιώσουν το εισόδημά τους. Από την άλλη, προσφέρουν στις επιχειρήσεις μια δεξαμενή μελλοντικών στελεχών με πρακτική εμπειρία.
Πρόκειται ουσιαστικά για έναν μηχανισμό παραγωγής ανθρώπινου κεφαλαίου μέσα από την ίδια την απασχόληση.
Δεν είναι τυχαίο ότι πάνω από 23 εκατομμύρια εργαζόμενοι χωρίς πτυχίο στις ΗΠΑ αξιοποίησαν αυτά τα μονοπάτια την τελευταία δεκαετία για να περάσουν σε καλύτερα αμειβόμενες θέσεις.
Η AI «χτυπά» τα κρίσιμα σκαλοπάτια
Η ανησυχία είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί ακριβώς αυτές τις θέσεις. Αν αυτοματοποιηθούν σε μεγάλη κλίμακα, δεν θα υπάρξει μόνο απώλεια θέσεων. Θα πληγεί και ένας βασικός μηχανισμός κοινωνικής και επαγγελματικής ανέλιξης.
Η εξυπηρέτηση πελατών είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για πολλούς εργαζόμενους αποτελεί το σημείο εκκίνησης για μετάβαση σε πωλήσεις, HR ή διοικητικούς ρόλους. Αν αυτό το επίπεδο εξαφανιστεί, τότε διακόπτεται ολόκληρη η διαδρομή προς καλύτερη εργασία.
Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις θα δουν να περιορίζεται η ροή εργαζομένων με σχετική εμπειρία, κάτι που επηρεάζει άμεσα την παραγωγικότητα και τη στελέχωση.
Ποιοι κινδυνεύουν πραγματικά
Τα ευρήματα δείχνουν ότι τα πιο ευάλωτα επαγγέλματα δεν είναι απαραίτητα τα πιο εξειδικευμένα. Αντίθετα, πρόκειται για λευκές θέσεις χαμηλότερης εξειδίκευσης, όπου:
- η αυτοματοποίηση είναι ευκολότερη
- οι εναλλακτικές διαδρομές είναι περιορισμένες
Αυτό αλλάζει τη συνολική εικόνα της αγοράς. Η AI δεν απειλεί μόνο την κορυφή, αλλά κυρίως τη μεσαία βαθμίδα που στηρίζει την ανοδική κινητικότητα.
Θα ενισχύσει ή θα διαλύσει τη μεσαία τάξη;
Υπάρχει και το αισιόδοξο σενάριο. Σύμφωνα με αυτό, η AI μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο εξίσωσης ευκαιριών, επιτρέποντας σε εργαζόμενους χωρίς υψηλή εκπαίδευση να εκτελούν πιο σύνθετες εργασίες.
Ωστόσο, τα πρώτα δεδομένα δείχνουν κάτι διαφορετικό. Σε κλάδους όπως το λογισμικό, η AI φαίνεται να ενισχύει κυρίως όσους είναι ήδη υψηλά καταρτισμένοι, αυξάνοντας τις αποδόσεις της εξειδίκευσης.
Αν αυτή η τάση γενικευτεί, τότε η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να ενισχύσει τις ανισότητες αντί να τις μειώσει.
Το πραγματικό οικονομικό διακύβευμα
Για επιχειρήσεις και policymakers, το ζήτημα δεν είναι μόνο η εξοικονόμηση κόστους μέσω αυτοματοποίησης. Είναι και η διατήρηση των μηχανισμών που παράγουν το ανθρώπινο δυναμικό του μέλλοντος.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυξήσει την αποδοτικότητα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα το κάνει με τρόπο που θα ενισχύει την αγορά εργασίας συνολικά ή αν θα αφαιρεί από εκατομμύρια εργαζόμενους τη δυνατότητα να ανέβουν στο επόμενο επίπεδο.
