Κάπνισμα: Η πτώση στους νέους των ΗΠΑ και το στοίχημα της ευρωπαϊκής ρύθμισης

Τα χαμηλότερα ποσοστά συμβατικού καπνίσματος στις νεότερες ηλικίες των ΗΠΑ προσθέτουν μια παράμετρο στη συζήτηση για την ευρωπαϊκή πολιτική καπνού και νικοτίνης. Στο 9ο Συνέδριο για τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα, η προστασία των ανηλίκων, η εφαρμογή των κανόνων και η αξιολόγηση των πραγματικών τάσεων τέθηκαν ως αλληλένδετες προτεραιότητες.

Το 9th Summit on Tobacco Harm Reduction διοργανώθηκε διαδικτυακά από τη SCOHRE, από τις 28 έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026. Η συζήτηση αφορούσε την πρόληψη της έναρξης χρήσης προϊόντων καπνού και νικοτίνης από ανηλίκους, αλλά και την αντιμετώπιση του καπνίσματος στους ενήλικες.

Συμμετείχαν ο Ιγνάτιος Οικονομίδης, καθηγητής Καρδιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της SCOHRE, ο Ray Niaura, καθηγητής Κοινωνικών και Συμπεριφορικών Επιστημών στο New York University, ο Brad Rodu, ομότιμος καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του University of Louisville, και ο David T. Sweanor, πρόεδρος του συμβουλευτικού συμβουλίου του Centre for Health Law, Policy & Ethics στο University of Ottawa.

Η εικόνα ανά ηλικιακή ομάδα στις ΗΠΑ

Οι Niaura και Rodu παρουσίασαν πληθυσμιακά δεδομένα από τη National Health Interview Survey για την περίοδο 2014–2025 και τη National Youth Tobacco Survey για την περίοδο 2011–2025. Σύμφωνα με την παρουσίασή τους, το συμβατικό κάπνισμα έχει υποχωρήσει αισθητά στις νεότερες ηλικίες, ενώ τα υψηλότερα ποσοστά εντοπίζονται πλέον σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες.

Στα στοιχεία της National Health Interview Survey για το 2025 που επικαλέστηκαν οι ομιλητές, το κάπνισμα στις ηλικίες 18–20 ετών βρίσκεται κάτω από το 1%. Για τους 21–24 ετών αναφέρθηκε ποσοστό 2,6% και για τους 25–34 ετών 4,9%. Στις ηλικίες 35–44 ετών το ποσοστό ανέρχεται σε 8,7%, στους 45–54 ετών σε 10,8% και στους 55–64 ετών σε 11,4%.

Η διαφορά μεταξύ των ηλικιών δείχνει γιατί η πολιτική δημόσιας υγείας χρειάζεται να ανταποκρίνεται σε διαφορετικές ανάγκες. Η πρόληψη στις νεότερες γενιές παραμένει απαραίτητη, ενώ η επιβάρυνση από το συνεχιζόμενο κάπνισμα στους μεγαλύτερους καπνιστές απαιτεί παράλληλη προσοχή.

Ηλεκτρονικά τσιγάρα και διπλή χρήση

Στο συνέδριο συζητήθηκαν επίσης οι μεταβολές στη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων από μαθητές λυκείου στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν, η χρήση αυξήθηκε την προηγούμενη δεκαετία, κορυφώθηκε το 2019 και στη συνέχεια ακολούθησε πτωτική πορεία.

Οι ομιλητές ανέφεραν ακόμη ότι στις ηλικίες 18–20 ετών η παράλληλη χρήση συμβατικών και ηλεκτρονικών τσιγάρων, η λεγόμενη «διπλή χρήση», περιορίστηκε σε επίπεδα κάτω του 1% το 2024 και το 2025.

Οι μεταβολές αυτές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ποιοι παράγοντες τις προκάλεσαν. Δεν αρκούν, επομένως, για να αποδοθεί η πτώση του συμβατικού καπνίσματος σε μία συγκεκριμένη αιτία ή για να συναχθεί μια απλή σχέση αιτίου και αποτελέσματος με το άτμισμα. Η αξιολόγηση χρειάζεται το συνολικό επιδημιολογικό πλαίσιο, τόσο των σχετικών όσο και των απόλυτων μεταβολών.

Πρόληψη προσαρμοσμένη στις νεότερες γενιές

Η συζήτηση επεκτάθηκε στις αλλαγές του τρόπου ζωής των νέων. Τα κοινωνικά δίκτυα, οι συνήθειες ύπνου, η κοινωνικοποίηση, η φυσική κατάσταση, η άσκηση, η εικόνα του σώματος και η ποιότητα ζωής αναφέρθηκαν ως παράμετροι που αξίζει να εξετάζονται μαζί με τα πρότυπα χρήσης καπνού και νικοτίνης.

Οι παράγοντες αυτοί δεν παρουσιάστηκαν ως επαρκής εξήγηση των τάσεων. Ανέδειξαν, όμως, την ανάγκη η ενημέρωση να προσαρμόζεται στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι επικοινωνούν και διαμορφώνουν συμπεριφορές. Κατά τους συμμετέχοντες, τα μηνύματα πρόληψης χρειάζονται κατανοητή πληροφόρηση και επιστημονική τεκμηρίωση, πέρα από την επίκληση του φόβου ή των απαγορεύσεων.

Κεντρικό μήνυμα παρέμεινε ότι οι ανήλικοι δεν πρέπει να χρησιμοποιούν προϊόντα καπνού ή νικοτίνης. Η υποχώρηση ορισμένων δεικτών δεν δικαιολογεί εφησυχασμό ούτε περιορισμό της συστηματικής παρακολούθησης.

Διακοπή του καπνίσματος και εφαρμογή των κανόνων

Ο Ιγνάτιος Οικονομίδης έθεσε ως πρώτο στόχο την αποτροπή της έναρξης του καπνίσματος, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, και στη συνέχεια την πλήρη διακοπή για όσους ήδη καπνίζουν. Η μείωση της βλάβης συζητήθηκε ως πρόσθετη προσέγγιση για ενήλικους καπνιστές που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν, με σαφή διάκριση από τους νέους και τους μη καπνιστές, για τους οποίους στόχος είναι να μην ξεκινήσουν τη χρήση.

Ο Brad Rodu υπογράμμισε ότι η προστασία των εφήβων δεν αποτελεί αποκλειστική ευθύνη των κυβερνήσεων. Ανέδειξε τον ρόλο γονέων, εκπαιδευτικών και κοινωνικού περιβάλλοντος, καθώς και την ευθύνη κατασκευαστών και λιανοπωλητών να εφαρμόζουν τη νομοθεσία. Έδωσε έμφαση στην αποτελεσματική επαλήθευση ηλικίας και στις ουσιαστικές κυρώσεις για παραβάσεις.

Στη συζήτηση τέθηκε το ερώτημα αν οι απαγορεύσεις επαρκούν από μόνες τους. Οι συμμετέχοντες προέταξαν ένα πλαίσιο που συνδυάζει σαφείς κανόνες, συνεπή εφαρμογή, έλεγχο της αγοράς και αξιόπιστη ενημέρωση, με αξιολόγηση των πραγματικών αποτελεσμάτων.

Η ευρωπαϊκή συζήτηση και το ελληνικό παράδειγμα

Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν σε μια περίοδο συζήτησης για την εξέλιξη της ευρωπαϊκής πολιτικής καπνού και νικοτίνης και την Οδηγία για τα Προϊόντα Καπνού, γνωστή ως TPD. Στο συνέδριο τονίστηκε ότι οι πολιτικές χρειάζεται να συνεκτιμούν ποια προϊόντα χρησιμοποιούνται, από ποιες ηλικίες και πώς αλλάζουν οι συνήθειες, με πρώτο στόχο την προστασία των ανηλίκων.

Ως παράδειγμα αναφέρθηκε η Ελλάδα, όπου το 2026 ενισχύθηκε το πλαίσιο προστασίας των ανηλίκων, με κανόνες για τις πωλήσεις προϊόντων καπνού και νικοτίνης, την εξακρίβωση ηλικίας και την εποπτεία της αγοράς. Παράλληλα, στην επιστημονική συζήτηση εξετάζονται διαφορετικές προσεγγίσεις για τους ενήλικους καπνιστές που δεν καταφέρνουν να διακόψουν.

Η αποτροπή της έναρξης χρήσης στους νέους και η αντιμετώπιση του καπνίσματος στους ενήλικες τέθηκαν ως συμπληρωματικοί στόχοι. Η κοινή προϋπόθεση, σύμφωνα με τη συζήτηση, είναι τεκμηριωμένη πολιτική, συνεπής εφαρμογή και ουσιαστική εποπτεία.