Όταν η ρύθμιση δεν ακολουθεί τον κίνδυνο: Το ευρωπαϊκό δίλημμα για καπνό και νικοτίνη

Το ευρωπαϊκό δίλημμα για καπνό και νικοτίνη

Οι διαφορετικές προσεγγίσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: κατά πόσο η ρύθμιση των προϊόντων καπνού, νικοτίνης, αλκόολ και διατροφή πρέπει να λαμβάνει υπόψη το διαφορετικό προφίλ κινδύνου και να βασίζεται σε συνεπή επιστημονικά κριτήρια.

Δύο πρόσφατες εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΕΚ) για την πρόληψη σοβαρών ασθενειών φαίνεται να υιοθετούν διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι σε κοινούς παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα, το αλκοόλ και η διατροφή.

Οι διαφοροποιήσεις φαίνεται να απασχολούν ήδη τις πολιτικές ομάδες του ΕΚ, με ευρωπαϊκά δημοσιεύματα να αναφέρονται σε προβληματισμό στο εσωτερικό του θεσμού σχετικά με την ανάγκη μεγαλύτερης ευθυγράμμισης μεταξύ των δύο κειμένων. Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον ενόψει της αναμενόμενης ψηφοφορίας στην Ολομέλεια του ΕΚ τον Νοέμβριο, για την έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (BECA).

Η πρώτη έκθεση αφορά την ευρωπαϊκή στρατηγική για τα καρδιαγγειακά νοσήματα (CVD), γνωστή ως Safe Hearts, την οποία η Ολομέλεια ενέκρινε στις 16 Σεπτεμβρίου με ευρεία πλειοψηφία 545 ψήφων. Η δεύτερη αφορά την εφαρμογή του Σχεδίου κατά του Καρκίνου και εγκρίθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου από την Επιτροπή Δημόσιας Υγείας (SANT), με 27 ψήφους υπέρ, 8 κατά και 5 αποχές.

Παρότι οι δύο εκθέσεις υπηρετούν τον ίδιο βασικό στόχο, την αποτελεσματικότερη πρόληψη και προστασία της δημόσιας υγείας, οι διαφορετικές διατυπώσεις τους έχουν ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση για τη συνοχή των ευρωπαϊκών πολιτικών.

Οι διαφοροποιήσεις σε καπνό, αλκοόλ και διατροφή

Η πιο ουσιαστική διαφοροποίηση μεταξύ των δύο προσεγγίσεων εντοπίζεται στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης. Η έκθεση για τα καρδιαγγειακά νοσήματα αναγνωρίζει ρητά ότι διαφορετικά προϊόντα μπορεί να έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά και προφίλ κινδύνου, ανάλογα μεταξύ άλλων με την περιεκτικότητα και τον τρόπο χορήγησης της νικοτίνης. Παράλληλα, το κείμενο υπογραμμίζει ότι τα προϊόντα αυτά δεν είναι χωρίς κίνδυνο και υποστηρίζει μέτρα για τον περιορισμό της χρήσης καπνού και νικοτίνης

Αντίθετα, η προσέγγιση του BECA κινείται προς αυστηρότερα οριζόντια μέτρα για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, χωρίς αντίστοιχη ρητή σύνδεση της φορολογικής μεταχείρισης με τις διαφοροποιήσεις στο προφίλ κινδύνου.

Οι αποκλίσεις, ωστόσο, δεν περιορίζονται στη νικοτίνη. Στο αλκοόλ, η έκθεση για τα καρδιαγγειακά επικεντρώνεται κυρίως στην επιβλαβή κατανάλωση, ιδιαίτερα όταν υπερβαίνει τις επιστημονικά τεκμηριωμένες συστάσεις για την υγεία. Η έκθεση για τον καρκίνο δίνει μεγαλύτερη έμφαση σε μέτρα όπως η σαφέστερη προειδοποιητική επισήμανση στα αλκοολούχα ποτά και ο περιορισμός της έκθεσης των πολιτών στη διαφήμισή τους.

Στον τομέα της διατροφής, οι διαφοροποιήσεις εντοπίζονται κυρίως στην έκταση των προτεινόμενων παρεμβάσεων, με το BECA να δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην υποχρεωτική διατροφική επισήμανση και στην αξιολόγηση των επιπτώσεων των υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων στην υγεία.

Το γεγονός ότι οι δύο εκθέσεις υπηρετούν τον ίδιο στόχο δημόσιας υγείας δεν αναιρεί, την ανάγκη για συνέπεια στα κριτήρια πάνω στα οποία βασίζονται οι επιμέρους ρυθμιστικές επιλογές. Όταν αναγνωρίζονται διαφορετικά προφίλ κινδύνου, τίθεται εύλογα το ερώτημα κατά πόσο αυτά θα πρέπει να αντικατοπτρίζονται και στη διαμόρφωση αναλογικών, επιστημονικά τεκμηριωμένων πολιτικών. Αυτή είναι και η διάσταση που θέτει ο εισηγητής της έκθεσης BECA, Vlad Vasile-Voiculescu, ο οποίος, σύμφωνα με το Eunews, υποστηρίζει ότι τα δύο κείμενα είναι συμπληρωματικά και όχι αντιφατικά, καθώς η αξιολόγηση των καρδιαγγειακών κινδύνων διαφέρει από εκείνη των καρκινογόνων παραγόντων. Ο ίδιος έχει αναγνωρίσει ότι η διαφοροποίηση του κινδύνου αποτελεί θεμιτή έννοια στις πολιτικές διακοπής του καπνίσματος, υπό την προϋπόθεση ότι δεν οδηγεί στη δημιουργία μιας νέας γενιάς εξαρτημένων από τη νικοτίνη.

Ωστόσο, παραμένει το ερώτημα κατά πόσο οι επιμέρους ρυθμιστικές επιλογές βασίζονται σε σαφή επιστημονική τεκμηρίωση και εντάσσονται σε μια συνεκτική ευρωπαϊκή πολιτική δημόσιας υγείας.

Επιστημονική τεκμηρίωση και αναλογικότητα στο επίκεντρο

Την ανάγκη μεγαλύτερης συνοχής έχει ήδη αναγνωρίσει το ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τον Φεβρουάριο του 2026, σε ψήφισμά του με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καρκίνου, ζήτησε ισχυρή ευθυγράμμιση και συμπληρωματικότητα μεταξύ του Ευρωπαϊκού Σχεδίου κατά του Καρκίνου και των ευρωπαϊκών δράσεων για άλλα μη μεταδοτικά νοσήματα, συμπεριλαμβανομένων των καρδιαγγειακών.

Η αναφορά αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς το κάπνισμα, η επιβλαβής κατανάλωση αλκοόλ και η ανθυγιεινή διατροφή αποτελούν κοινούς παράγοντες κινδύνου για σοβαρές ασθένειες. Επομένως, οι ευρωπαϊκές πολιτικές που τα αντιμετωπίζουν χρειάζονται συντονισμό, ακόμη και όταν τα επιμέρους μέτρα διαφέρουν.

Η συνέπεια δεν προϋποθέτει πανομοιότυπες ρυθμίσεις. Προϋποθέτει, όμως, σαφή κριτήρια, επιστημονική τεκμηρίωση και επαρκή αιτιολόγηση των διαφορετικών επιλογών.

Γιατί αφορά και την Κύπρο

Η συζήτηση έχει άμεσο ενδιαφέρον για την Κύπρο, η οποία εξακολουθεί να καταγράφει ποσοστά χρήσης καπνού και συναφών προϊόντων υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2025 το 22,6% των ατόμων ηλικίας 16 ετών και άνω στην Κύπρο χρησιμοποιούσε καθημερινά προϊόντα καπνού ή συναφή προϊόντα (συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρονικών τσιγάρων, των σακουλιών νικοτίνης και των θερμαινόμενων προϊόντων καπνού)έναντι 16,5% κατά μέσο όρο στην ΕΕ.

Παράλληλα, σε εθνικό επίπεδο προχωρά η ρύθμιση των νεότερων προϊόντων νικοτίνης. Τον Μάρτιο του 2026, η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε ομόφωνα νομοθεσία για τα σακουλάκια νικοτίνης, ενώ ακολούθησε η διαδικασία διαμόρφωσης των σχετικών κανονισμών.

Με την ΕΕ να εξετάζει αλλαγές στη νομοθεσία και τη φορολογία των προϊόντων καπνού και νικοτίνης, οι σχετικές ευρωπαϊκές αποφάσεις αποκτούν πρακτική σημασία και για την Κύπρο. Η αποτελεσματικότητα των μέτρων πρόληψης, η φορολογική αντιμετώπιση των νεότερων προϊόντων, αλλά και οι πιθανές επιπτώσεις στην παράνομη αγορά, αποτελούν παραμέτρους που χρειάζεται να αξιολογηθούν στο πλαίσιο των μελλοντικών ευρωπαϊκών ρυθμίσεων.

Κρίσιμη ψηφοφορία για την ευρωπαϊκή πολιτική καπνού και νικοτίνης

Η αναμενόμενη ψηφοφορία στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την έκθεση BECA, τον Νοέμβριο, πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η ΕΕ προετοιμάζει σημαντικές αλλαγές στο ρυθμιστικό και φορολογικό πλαίσιο για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης.

Παρότι οι δύο εκθέσεις δεν έχουν δεσμευτικό νομοθετικό χαρακτήρα, σε αυτό το στάδιο, αποτυπώνουν πολιτικές θέσεις με ιδιαίτερη βαρύτητα, ενόψει των επικείμενων αναθεωρήσεων του ευρωπαϊκού ρυθμιστικού και φορολογικού πλαισίου.

Το ενδιαφέρον, επομένως, δεν περιορίζεται στο αποτέλεσμα της ψηφοφορίας, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο οι σημερινές τοποθετήσεις θα επηρεάσουν τις επόμενες νομοθετικές επιλογές. Και κυρίως, στο κατά πόσο η Ευρώπη θα καταφέρει να διαμορφώσει μια συνεκτική πολιτική πρόληψης, με σαφείς προτεραιότητες και αποτελεσματική εφαρμογή.

Με πληροφορίες από το Rapporteur και EUnews