Χριστιάνα Αριστείδου στο MoneyMatters: Ποιος ευθύνεται όταν η AI κάνει λάθος

Ασκώ τη δικηγορία σχεδόν τρεις δεκαετίες. Πριν ιδρύσω το The Hybrid LawTech Firm, εργαζόμουν στο οικογενειακό μας δικηγορικό γραφείο, που είχαν δημιουργήσει ο πατέρας μου και ο θείος μου. Η κλίση μου προς την τεχνολογία με οδήγησε σε μεταπτυχιακές σπουδές στο τεχνολογικό δίκαιο και στο δίκαιο πληροφορικής και επικοινωνιών. Βλέποντας την τεχνολογία να εξελίσσεται με ρυθμό που μετασχημάτιζε ολόκληρους κλάδους, διαπίστωσα ότι θα αναπτυσσόταν μια διακριτή ανάγκη: όχι μόνο για νομική συμβουλή όταν παρουσιαστεί ένα πρόβλημα, αλλά για εξειδικευμένη υποστήριξη προϊόντων και υπηρεσιών ήδη από το στάδιο της σύλληψης και του σχεδιασμού τους.

Αυτό απαιτούσε συνεχή έρευνα, ουσιαστική κατανόηση της τεχνολογίας και συμμετοχή στις επιχειρησιακές αποφάσεις. Εκτιμούσα βαθιά την παράδοση του οικογενειακού γραφείου, αλλά έκρινα ότι αυτή η αποστολή δύσκολα θα λειτουργούσε ως ένα ακόμη τμήμα μιας συμβατικής δομής.

Έτσι, το 2018 αποχώρησα και σύντομα ίδρυσα το The Hybrid LawTech Firm, με εξειδικευμένη και διασυνοριακή αποστολή στη συνάντηση δικαίου, επιχειρήσεων και τεχνολογίας το οποίο ρυθμίζεται από τον Δικηγορικό Σύλλογο Κύπρου και Ευρώπης.

Στην πράξη, η νομική ανάλυση εντάσσεται στον κύκλο ζωής του προϊόντος και όχι μόνο στον τελικό έλεγχο πριν από την κυκλοφορία του. Σε ένα έργο ψηφιακών πληρωμών, για παράδειγμα, η έγκαιρη χαρτογράφηση των πραγματικών λειτουργιών μπορεί να αναδείξει ότι η φύλαξη χρημάτων ή η εκκίνηση πληρωμών πρέπει να πραγματοποιείται από αδειοδοτημένο πάροχο. Η ομάδα μπορεί τότε να ανασχεδιάσει εγκαίρως τις ροές χρηστών, τις συμβάσεις, τα δεδομένα και τους ελέγχους, αντί να ανακαλύψει το πρόβλημα μετά την ολοκλήρωση της τεχνικής ανάπτυξης. Ο κανόνας γίνεται έτσι μέρος των προδιαγραφών του προϊόντος και η νομική καθοδήγηση συμβάλλει στην ίδια την αρχιτεκτονική του.

Ονομάζω αυτή την προσέγγιση «Νομική Αρχιτεκτονική Καινοτομίας» (Innovation Legal Architecture). Κατά τη γνώση μου, το The Hybrid LawTech Firm ήταν το πρώτο εξειδικευμένο δικηγορικό γραφείο LawTech στην Κύπρο και παραμένει το μόνο που έχει συγκροτηθεί εξαρχής με αυτόν τον εξειδικευμένο και διασυνοριακό χαρακτήρα. Η πρακτική μας έχει αναπτυχθεί παράλληλα με την αγορά, συνδέοντας κυπριακή και ευρωπαϊκή νομική βάση με συνεργάτες και έργα σε άλλες δικαιοδοσίες.

Η συμμετοχή μου σε διεθνείς και ευρωπαϊκές δραστηριότητες τυποποίησης, σε διαβουλεύσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και σε ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά προγράμματα, καθώς και η επαγγελματική συνεργασία και κατάρτιση εποπτικών και χρηματοοικονομικών φορέων, ενισχύουν αυτή τη διασυνοριακή οπτική. Δεν πρόκειται για προνομιακή πρόσβαση, αλλά για συνεπή θεσμικό διάλογο, τεχνική επάρκεια και ανταλλαγή γνώσης. Οι γνωμοδοτήσεις μας για την καινοτόμο χρήση και ενσωμάτωση τεχνολογίας εξετάζουν τόσο το νομικό πλαίσιο όσο και το πώς μπορεί να εφαρμοστεί υπεύθυνα στη λειτουργία, στα δεδομένα και στην εμπειρία του χρήστη.

Στις «Signature Legal Solutions» αναπτύσσουμε νομικά προϊόντα και υπηρεσίες που απαντούν σε συγκεκριμένες ανάγκες της ψηφιακής αγοράς. Ενδεικτικά, ο «Χάρτης Ρυθμιστικής Οριοθέτησης Ψηφιακής Επιχείρησης» (Digital Business Regulatory Perimeter Map) αποτυπώνει τη διαδρομή του πελάτη, τις ροές χρημάτων και δεδομένων, τους ρόλους των εμπλεκόμενων φορέων και τις άδειες ή άλλες υποχρεώσεις που ενδέχεται να ενεργοποιούνται.

Παράλληλα, η «Ρυθμιστική Μηχανική» (Regulatory Engineering) μεταφράζει τη νομική ανάλυση σε απαιτήσεις προϊόντος, λειτουργικούς ελέγχους, σημεία έγκρισης και τεκμηρίωση που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι ομάδες νομικής, συμμόρφωσης, τεχνολογίας και προϊόντος. Δεν είναι γενικά υποδείγματα: προσαρμόζονται στο πραγματικό επιχειρηματικό μοντέλο και στη δικαιοδοσία του κάθε οργανισμού.

Ιδιαίτερη θέση έχει η υπηρεσία «Ανθρώπινη Νομική Επαλήθευση Παραγόμενου Περιεχομένου ΤΝ» (Human-in-the-Loop Legal Validation). Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συντάξει ή να συνοψίσει υλικό, όμως πριν αυτό χρησιμοποιηθεί σε νομική ή κανονιστική εργασία ελέγχουμε τα πραγματικά δεδομένα, την εφαρμοστέα νομοθεσία, τη δικαιοδοσία, τις παραπομπές, τις παραλείψεις, τις ανακρίβειες και τις πιθανές συνέπειες. Η επαλήθευση μπορεί να σχεδιαστεί ως επαναλήψιμο πρωτόκολλο για συγκεκριμένη επιχείρηση και χρήση. Είναι μια υπηρεσία που αναδεικνύει καθαρά τον ρόλο της ανθρώπινης κρίσης: η ταχύτητα της ΤΝ είναι χρήσιμη μόνον όταν συνοδεύεται από υπευθυνότητα, επαληθευσιμότητα και λογοδοσία.

Σε έργα tokenisation παρέχουμε την «Αρχιτεκτονική Νομικών Δικαιωμάτων Tokenisation» (Tokenisation Rights Architecture): αποσαφηνίζουμε ποιος εκδίδει το token, ποιο δικαίωμα ενσωματώνει, ποιος έχει την υποχρέωση να το εκπληρώσει, πώς τηρείται και μεταβιβάζεται και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να ρευστοποιηθεί.

Σχεδιάζουμε, επίσης, νομικές και αποδεικτικές διαδικασίες για τη συλλογή, διατήρηση και παρουσίαση στοιχείων από τεχνολογία κατανεμημένου καθολικού (DLT), με τεκμηριωμένη αλυσίδα φύλαξης. Η έρευνα για τα προϊόντα και τις υπηρεσίες μας ξεκινά από πραγματικό πρόβλημα της αγοράς και συνδυάζει νομοθεσία, εποπτικές θέσεις, τεχνική αρχιτεκτονική, διεθνή πρότυπα και πραγματικές διαδρομές χρηστών. Δοκιμάζουμε τις μεθοδολογίες σε επιχειρησιακά σενάρια και τις αναθεωρούμε με βάση τη χρήση τους και τον διάλογο με ειδικούς.

Με υπερηφάνεια συγκαταλέγουμε την υποστήριξη δομών Αποκεντρωμένων Αυτόνομων Οργανισμών (Decentralised Autonomous Organisations – DAOs) και αποκεντρωμένων εφαρμογών (Decentralised Applications – DApps) στις εξειδικευμένες υπηρεσίες μας. Το γραφείο μας υπήρξε από τα πρώτα στην Κύπρο και συγκαταλέγεται, κατά την εκτίμησή μου, στις πρώτες πρακτικές στην Ευρωπαϊκή Ένωση που έχουν αναλάβει τέτοια έργα με κυπριακή βάση.

Σε κατάλληλα σχεδιασμένη δομή, κυπριακή εταιρεία μπορεί να λειτουργεί ως φορέας ή εκπρόσωπος για ορισμένες συμβάσεις, δραστηριότητες και υποχρεώσεις του έργου, παρέχοντας ένα νομικό πρόσωπο μέσω του οποίου μπορούν να οργανωθούν συγκεκριμένες σχέσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το DAO αποκτά αυτομάτως χωριστή νομική προσωπικότητα επειδή υπάρχει εταιρεία-φορέας. Η δομή πρέπει να αντιστοιχεί στην πραγματική διακυβέρνηση και ροή εξουσιών του πρωτοκόλλου, να κατανέμει με σαφήνεια δικαιώματα και ευθύνες και να εξετάζεται σε κάθε σχετική δικαιοδοσία.

Τα νομικά προϊόντα μας είναι δομημένα εργαλεία, δηλ., χάρτες, πρωτόκολλα, πίνακες ελέγχου και μεθοδολογίες που μετατρέπουν σύνθετες απαιτήσεις σε εφαρμόσιμη εργασία. Οι νομικές υπηρεσίες περιλαμβάνουν αιτιολογημένες γνωμοδοτήσεις, αδειοδοτήσεις, ρυθμιστική στρατηγική, υποστήριξη υλοποίησης και προσαρμοσμένα εκπαιδευτικά προγράμματα.

Για νέους ή καινοτόμους φορείς σχεδιάζουμε κατά παραγγελία προγράμματα που ξεκινούν από το δικό τους επιχειρηματικό μοντέλο, την τεχνολογία, το στάδιο ανάπτυξης, τη δικαιοδοσία και τις ανάγκες των ομάδων τους. Άλλο πρόγραμμα χρειάζονται οι ιδρυτές και τα διοικητικά στελέχη, άλλο οι νομικές και κανονιστικές ομάδες και άλλο οι μηχανικοί ή οι υπεύθυνοι προϊόντος. Συνδυάζουμε σύντομη και στοχευμένη θεωρία με εργαστήρια, σενάρια και αποφάσεις που μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα. Η γνώση αποκτά αξία όταν βοηθά έναν οργανισμό να ενεργήσει με ασφάλεια και αυτοπεποίθηση.

Θέλω, επίσης, το γραφείο να είναι ένας από τους καλύτερους χώρους εργασίας για νέους νομικούς που αγαπούν την τεχνολογία: με ουσιαστική συμμετοχή, καθοδήγηση, ευελιξία και υβριδικό μοντέλο εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της εξ αποστάσεως εργασίας όπου το επιτρέπουν η υπόθεση και οι επαγγελματικές υποχρεώσεις. Δεν ισχυρίζομαι ότι υπάρχει μία διαδρομή για όλους· πιστεύω, όμως, ότι οι νέοι δικηγόροι μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση αυτής της νέας πρακτικής. Είναι ευπρόσδεκτοι να επικοινωνήσουν μαζί μας για συζήτηση, συνεργασία, πρακτική άσκηση ή πιθανή ένταξη στην ομάδα.

Η ετοιμότητα των κυπριακών μικρομεσαίων επιχειρήσεων είναι άνιση. Πολλές έχουν ήδη δοκιμάσει εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ, Artificial Intelligence – AI), αλλά η πρόσβαση σε ένα εργαλείο δεν ισοδυναμεί με ασφαλή και παραγωγική ενσωμάτωση. Το εμπόδιο που συχνά υποτιμάται είναι η διακυβέρνηση: ποια δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ποιος ελέγχει την έξοδο, ποιος λαμβάνει την τελική απόφαση, πώς προστατεύονται επιχειρηματικά απόρρητα και τι γίνεται όταν το σύστημα σφάλει ή μεταβληθεί.

Μια μικρή επιχείρηση μπορεί να ξεκινήσει από μία επαναλαμβανόμενη εργασία χαμηλού κινδύνου, όπως η αναζήτηση σε εγκεκριμένες εσωτερικές διαδικασίες ή η ταξινόμηση μη ευαίσθητων εγγράφων, πάντοτε με ανθρώπινο έλεγχο. Πριν από την εφαρμογή καταγράφει τον σημερινό χρόνο, το κόστος και τα ποσοστά σφάλματος και τα συγκρίνει με τα αποτελέσματα του πιλοτικού έργου. Δεν εισάγει προσωπικά ή εμπιστευτικά δεδομένα σε δημόσιο εργαλείο χωρίς αξιολόγηση, κατάλληλες ρυθμίσεις και συμβατικές εγγυήσεις.

Η δική μας υπηρεσία «Ανθρώπινη Νομική Επαλήθευση Παραγόμενου Περιεχομένου ΤΝ» (Human-in-the-Loop Legal Validation) προσφέρει ακριβώς αυτή την πειθαρχία στις νομικές και κανονιστικές χρήσεις: ανθρώπινος έλεγχος πηγών, πραγματικών δεδομένων, εφαρμοστέου δικαίου, παραπομπών και συνεπειών πριν από την αξιοποίηση του αποτελέσματος. Το δύσκολο δεν είναι να παράγει κανείς κείμενο με ΤΝ· είναι να γνωρίζει πότε το αποτέλεσμα είναι εσφαλμένο, ελλιπές ή ακατάλληλο για τη συγκεκριμένη απόφαση. Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την εργασία μας, αλλά η επαγγελματική κρίση και η ευθύνη παραμένουν ανθρώπινες.

Η ευθύνη δεν μεταφέρεται αυτομάτως στον προμηθευτή επειδή εκείνος ανέπτυξε ή φιλοξενεί το σύστημα. Κατανέμεται βάσει των πραγματικών ρόλων, των αποφάσεων και των υποχρεώσεων κάθε μέρους. Κατά τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR), η επιχείρηση που καθορίζει τους σκοπούς και τα ουσιώδη μέσα της επεξεργασίας μπορεί να είναι υπεύθυνος επεξεργασίας, ενώ ο προμηθευτής μπορεί να ενεργεί ως εκτελών την επεξεργασία· οι ρόλοι αυτοί κρίνονται στην πράξη και ενδέχεται να διαφέρουν ανά δραστηριότητα.

Ο Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (EU AI Act) επιβάλλει χωριστές υποχρεώσεις στον πάροχο και στον φορέα εφαρμογής, ανάλογα με τη λειτουργία τους και την κατηγορία κινδύνου του συστήματος. Οι συμβάσεις κατανέμουν έργο και ευθύνη μεταξύ των μερών, αλλά δεν παραμερίζουν υποχρεώσεις που απορρέουν από τον νόμο.

Πριν από τη χρήση απαιτούνται σαφής σκοπός και νόμιμη βάση, χαρτογράφηση δεδομένων και ρόλων, αξιολόγηση του κινδύνου και έλεγχος της ποιότητας των δεδομένων και της απόδοσης του συστήματος. Οι δοκιμές πρέπει να εξετάζουν λάθη και αδικαιολόγητα δυσμενή ή διακριτικά αποτελέσματα.

Η επιχείρηση οφείλει, επίσης, να ρυθμίσει την πρόσβαση, την ασφάλεια, τη διατήρηση δεδομένων, την ενημέρωση των επηρεαζόμενων προσώπων, τους υπεργολάβους, την καταγραφή συμβάντων και τη συνεργασία με τον προμηθευτή. Εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία δεδομένων χρειάζεται όταν η επεξεργασία είναι πιθανό να επιφέρει υψηλό κίνδυνο· οι αποφάσεις που εμπίπτουν στο άρθρο 22 GDPR υπόκεινται σε ειδικούς περιορισμούς και εγγυήσεις.

Όταν μια απόφαση μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά έναν άνθρωπο, για παράδειγμα, την πρόσβαση σε εργασία, χρηματοδότηση ή υπηρεσία, η ανθρώπινη εποπτεία πρέπει να είναι πραγματική. Χρειάζεται ονομαστικά προσδιορισμένος, εκπαιδευμένος και αρμόδιος άνθρωπος που να κατανοεί τα όρια του συστήματος, να εξετάζει το αποτέλεσμα και να μπορεί να ζητήσει διόρθωση ή να το ανατρέψει. Η ανθρώπινη εποπτεία δεν είναι ένα τυπικό πάτημα «έγκρισης».

Μια ανάγκη που θεωρώ ότι παραμένει ανεπαρκώς καλυμμένη αφορά τις πολύ μικρές επιχειρήσεις, τους αυτοαπασχολουμένους και τις εταιρείες που συναλλάσσονται συχνά διασυνοριακά. Χρειάζονται έναν απλό τρόπο να δέχονται ψηφιακές πληρωμές, να συμφωνούν γρήγορα τις εισπράξεις με τα τιμολόγια και να βλέπουν καθαρά τις χρεώσεις και τις ταμειακές ροές τους, χωρίς να συνδέουν μεταξύ τους πολλά ασύμβατα εργαλεία. Μια χρήσιμη λύση θα μπορούσε να ενοποιεί ηλεκτρονική τιμολόγηση, άμεση πληρωμή και αυτοματοποιημένη λογιστική συμφωνία, αξιοποιώντας αδειοδοτημένους παρόχους και διαλειτουργικές υποδομές.

Η πρόκληση είναι να οριστούν εξαρχής με ακρίβεια οι ρόλοι: ποιος τηρεί χρήματα πελατών, ποιος εκκινεί ή εκτελεί την πληρωμή, ποιος διαχειρίζεται επιστροφές και παράπονα και τι συμβαίνει σε περίπτωση απάτης ή διακοπής. Χρειάζονται κατάλληλη αδειοδότηση ή συνεργασία με αδειοδοτημένο ίδρυμα, ισχυρή ταυτοποίηση, προστασία χρημάτων όπου επιβάλλεται, κυβερνοασφάλεια, σαφείς όροι και διαφανείς χρεώσεις. Για να είναι οικονομικά προσιτή, η υπηρεσία πρέπει να επιλύει ένα συγκεκριμένο πρόβλημα, να αποφεύγει περιττά ενδιάμεσα κόστη και να μπορεί να ενσωματωθεί στα εργαλεία που ήδη χρησιμοποιεί η επιχείρηση.

Η fintech καινοτομία έχει κοινωνική αξία όταν μειώνει την καθημερινή τριβή χωρίς να μεταφέρει κρυφά το κόστος ή τον κίνδυνο στον χρήστη. Γι’ αυτό η νομική και κανονιστική ανάλυση πρέπει να προηγείται της επιλογής τεχνικής λύσης. Η Κύπρος διαθέτει εμπειρία στις πληρωμές και στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες· το επόμενο βήμα είναι να αξιοποιηθεί αυτή η εμπειρία για απλές και διασυνοριακά επεκτάσιμες υπηρεσίες που ενισχύουν, αντί να αποδυναμώνουν, την προστασία του πελάτη.

Ο Κανονισμός για τις Αγορές Κρυπτοστοιχείων (MiCA) καθιερώνει κοινό ενωσιακό πλαίσιο για τις υπηρεσίες και τις κατηγορίες κρυπτοστοιχείων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του. Σήμερα, ο πολίτης πρέπει να ελέγχει αν ο πάροχος υπηρεσιών κρυπτοστοιχείων (Crypto-Asset Service Provider – CASP) είναι αδειοδοτημένος από την αρμόδια αρχή και ποιες ακριβώς υπηρεσίες καλύπτει η άδειά του.

Για την Κύπρο, ο έλεγχος γίνεται στα επίσημα μητρώα της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς Κύπρου (CySEC) και της Ευρωπαϊκής Αρχής Κινητών Αξιών και Αγορών (ESMA), συμπεριλαμβανομένης της ακριβούς νομικής επωνυμίας. Η αδειοδότηση συνεπάγεται οργανωτικές, λειτουργικές και συμπεριφορικές υποχρεώσεις· δεν αποτελεί έγκριση κάθε επενδυτικού προϊόντος ούτε εγγύηση απόδοσης ή επιστροφής κεφαλαίου.

Πριν εμπιστευθεί χρήματα ή κρυπτοστοιχεία, ο επενδυτής πρέπει να ελέγξει τη νομική οντότητα, την άδεια και το συγκεκριμένο εύρος υπηρεσιών, όχι μόνο την εμπορική επωνυμία μιας εφαρμογής. Πρέπει να κατανοήσει ποιος φυλάσσει τα περιουσιακά στοιχεία και τα ιδιωτικά κλειδιά, πώς διαχωρίζονται από τα περιουσιακά στοιχεία του παρόχου, ποιες είναι οι χρεώσεις, οι όροι ανάληψης και η διαδικασία παραπόνων. Χρειάζεται, επίσης, να εξετάσει αν το ίδιο το προϊόν εμπίπτει στο MiCA: ένα token που αποτελεί χρηματοπιστωτικό μέσο μπορεί να διέπεται από διαφορετικό πλαίσιο. Η ύπαρξη άδειας για ορισμένες υπηρεσίες δεν σημαίνει ότι κάθε δραστηριότητα του ίδιου ομίλου είναι αδειοδοτημένη.

Παραμένουν κίνδυνοι μεταβλητότητας, απάτης, κυβερνοεπιθέσεων, τεχνικής αστοχίας, αφερεγγυότητας, απώλειας πρόσβασης στα ιδιωτικά κλειδιά και περιορισμένης ρευστότητας. Το MiCA δεν μετατρέπει τα κρυπτοστοιχεία σε τραπεζικές καταθέσεις ούτε παρέχει γενική εγγύηση κατά των επενδυτικών ζημιών. Στην Κύπρο έληξε το εθνικό μεταβατικό καθεστώς για παλαιούς παρόχους· επομένως, η επαλήθευση της σημερινής αδειοδοτικής κατάστασης έχει πρακτική σημασία. Ο πολίτης πρέπει να είναι επιφυλακτικός απέναντι σε εγγυημένες αποδόσεις, να μην επενδύει ποσά που δεν αντέχει να χάσει και να αναζητά την επίσημη καταχώριση απευθείας από την εποπτική αρχή.

Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα για την Κύπρο: την ανακαίνιση ενός ανενεργού κτηρίου σε ενεργειακά αποδοτικές κατοικίες μακροχρόνιας μίσθωσης, με ισόγειους χώρους για μικρές τοπικές επιχειρήσεις και συγκεκριμένο μέρος κατοικιών με προσιτότερο ενοίκιο, βάσει σαφών κριτηρίων που ενσωματώνονται στους όρους του έργου.

Ο κατασκευαστής θα μπορούσε να οργανώσει το έργο μέσω εταιρείας ειδικού σκοπού (Special Purpose Vehicle – SPV), η οποία θα αναλάβει τη χρηματοδότηση και θα κατέχει ή θα αναπτύξει τα δικαιώματα επί του έργου. Ανάλογα με τον σχεδιασμό, η SPV θα μπορούσε να εκδώσει ψηφιακά αναπαριστώμενες ομολογίες ή άλλους τίτλους, με αποπληρωμή συνδεδεμένη με τα έσοδα του έργου.

Τα κεφάλαια θα μπορούσαν να αποδεσμεύονται σταδιακά από λογαριασμό μεσεγγύησης, μετά από ανεξάρτητη πιστοποίηση κατασκευαστικών οροσήμων και ενεργειακών προδιαγραφών. Οι επενδυτές θα ενημερώνονταν τακτικά για την πρόοδο και την τήρηση των κοινωνικών δεσμεύσεων. Έτσι, η τεχνολογία μπορεί να διευρύνει την πρόσβαση σε κατάλληλους επενδυτές, να ενισχύσει την ιχνηλασιμότητα και να συνδέσει τη χρηματοδότηση με επαληθεύσιμη πρόοδο και μετρήσιμο κοινωνικό όφελος.

Θα περιέγραφα αυτή τη δομή ως «διπλή νομική και οικονομική αγκύρωση» (Dual Legal and Economic Anchoring): το token πρέπει να αντιστοιχεί αφενός σε σαφές και εκτελεστό δικαίωμα έναντι αναγνωρίσιμου εκδότη και αφετέρου σε κατανοητή οικονομική βάση αποπληρωμής ή εξασφάλισης.

Ο επενδυτής πρέπει να γνωρίζει αν αποκτά μετοχή, ομολογία, απαίτηση επί ταμειακών ροών ή άλλο συμβατικό δικαίωμα, ποιος είναι ο οφειλέτης, ποια σειρά ακολουθεί η κατανομή των εσόδων (cash-flow waterfall), ποια είναι η θέση του σε περίπτωση αφερεγγυότητας και ποιες εξασφαλίσεις έχουν συσταθεί και καταχωριστεί νόμιμα.

Πριν από την άντληση κεφαλαίων εξετάζονται, επίσης, το κοινό στο οποίο απευθύνεται η προσφορά, οι απαιτούμενες γνωστοποιήσεις ή τυχόν νόμιμες εξαιρέσεις, οι περιορισμοί διανομής και η κατάλληλη υποδομή διαπραγμάτευσης.

Αν το token αποτελεί χρηματοπιστωτικό μέσο, μπορεί να εφαρμόζονται κανόνες για επενδυτικές υπηρεσίες, δημόσιες προσφορές και υποδομές DLT· αν εμπίπτει στο MiCA, ισχύουν οι αντίστοιχες απαιτήσεις του. Η τεχνολογική μορφή δεν μεταβάλλει από μόνη της τη νομική φύση της επένδυσης ούτε παρακάμπτει την προστασία των επενδυτών.

Όμως, να θέσω εδώ μια κρίσιμη διάκριση: η κατοχή token δεν ισοδυναμεί από μόνη της με εγγραφή κυριότητας στο ακίνητο. Στην Κύπρο, η μεταβίβαση και εγγραφή ακίνητης ιδιοκτησίας διέπονται από τις σχετικές διαδικασίες του Τμήματος Κτηματολογίου και Χωρομετρίας· οποιοδήποτε εμπράγματο δικαίωμα ή εξασφάλιση πρέπει να συσταθεί και να καταχωριστεί με τον νόμιμο τρόπο.

Ούτε η ψηφιακή μεταβίβαση δημιουργεί αυτομάτως δευτερογενή αγορά ή δυνατότητα εξόδου. Η ρευστότητα εξαρτάται από τους όρους, τη νομιμότητα της μεταβίβασης, την ύπαρξη κατάλληλης αδειοδοτημένης αγοράς και πραγματικών αγοραστών. Το tokenisation μπορεί να οργανώσει καλύτερα τη χρηματοδότηση ενός βιώσιμου έργου· δεν εγγυάται την επιτυχία του έργου ή την απόδοση του επενδυτή.

Ένα έξυπνο συμβόλαιο (smart contract) είναι κώδικας που εκτελεί προκαθορισμένες ενέργειες όταν πληρούνται ορισμένες συνθήκες. Δεν ερμηνεύει από μόνο του την πρόθεση των μερών, δεν κρίνει αν μια ενέργεια είναι δίκαιη και δεν υποκαθιστά το εφαρμοστέο δίκαιο. Αν εκτελεστεί λανθασμένη συναλλαγή, πρέπει να εξεταστούν το κείμενο της συμφωνίας, ο κώδικας, τα δεδομένα που τροφοδότησαν την εκτέλεση, η τεχνική δυνατότητα διόρθωσης και τα διαθέσιμα αποδεικτικά στοιχεία. Η αμεταβλητότητα μιας εγγραφής μπορεί να δυσκολεύει την τεχνική αναστροφή της, αλλά δεν εξαλείφει κατ’ ανάγκην συμβατικές αξιώσεις ή άλλες έννομες θεραπείες.

Η νομική ασφάλεια αρχίζει πριν γραφτεί ο κώδικας. Η συμφωνία πρέπει να ορίζει ποιο κείμενο δεσμεύει τα μέρη, πώς αντιστοιχεί στον κώδικα και ποιο υπερισχύει σε περίπτωση ασυμφωνίας. Απαιτούνται ανεξάρτητος έλεγχος κώδικα, δοκιμές ακραίων σεναρίων, έλεγχος των εξωτερικών δεδομένων και των χρησμών (oracles), περιορισμός δικαιωμάτων, ασφαλής αναβάθμιση και, όπου είναι κατάλληλο, μηχανισμός παύσης ή παρέμβασης με σαφείς κανόνες.

Η συμφωνία πρέπει να προβλέπει ευθύνη, εφαρμοστέο δίκαιο, επίλυση διαφορών και διατήρηση τεχνικών αποδεικτικών στοιχείων. Οι δικλίδες αυτές δεν καταργούν τον κίνδυνο· τον καθιστούν ορατό, διαχειρίσιμο και δυνατό να αποδειχθεί.

Η εργασία μου στη διεθνή τυποποίηση περιλαμβάνει την ηγεσία της κυπριακής αντιπροσωπείας στο ISO/TC 307, τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκές επιτροπές και τον ρόλο μου ως Project Leader στο έργο ISO/DTS 18126 για την ταξινομία και ταξινόμηση των έξυπνων συμβολαίων. Ηγούμαι επίσης της διεθνούςς εργασία για τη διαχείριση και αξιολόγηση αποδεικτικών στοιχείων που προέρχονται από DLT όπου ετοιμάζουμε σχετικό διεθνές πρότυπο.

Η τυποποίηση δεν υποκαθιστά τη νομοθεσία και ένα πρότυπο δεν είναι αυτομάτως δεσμευτικό. Την εξηγεί, όμως, και βοηυά στην ορθή εφαρμογή της. Μπορεί, δηλαδή να δημιουργήσει κοινή γλώσσα, επαναλήψιμες διαδικασίες και διαλειτουργικές δικλίδες, ώστε η νομική συμφωνία, η τεχνική υλοποίηση και η αποδεικτική δυνατότητα να σχεδιάζονται μαζί.

Το συχνότερο σοβαρό κενό δεν είναι πάντοτε η έλλειψη ακριβού λογισμικού, αλλά η απουσία σαφούς σχεδίου και υπευθύνων όταν συμβεί περιστατικό. Συχνά, η πολυπαραγοντική ταυτοποίηση δεν καλύπτει όλους τους λογαριασμούς, τα αντίγραφα ασφαλείας παραμένουν συνδεδεμένα στο ίδιο δίκτυο ή η επαναφορά τους δεν έχει δοκιμαστεί. Για μια μικρή επιχείρηση, αυτά είναι βασικά σημεία που μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς δυσανάλογη δαπάνη.

Θα έδινα προτεραιότητα στην πολυπαραγοντική ταυτοποίηση για το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και τους λογαριασμούς διαχείρισης, στις έγκαιρες ενημερώσεις λογισμικού, στη χρήση διαχειριστή κωδικών, στον περιορισμό δικαιωμάτων και σε αντίγραφα ασφαλείας που είναι αποσυνδεδεμένα ή προστατευμένα από αλλοίωση και ελέγχονται με δοκιμή επαναφοράς. Χρειάζονται, επίσης, σύντομη εκπαίδευση για ηλεκτρονικό ψάρεμα και κατάλογος κρίσιμων συστημάτων, εξωτερικών παρόχων και τηλεφώνων επικοινωνίας, διαθέσιμος και εκτός εταιρικού δικτύου.

Στις πρώτες 24 ώρες ενεργοποιούμε το σχέδιο απόκρισης και ορίζουμε έναν υπεύθυνο συντονισμού. Με την υποστήριξη ειδικών, περιορίζουμε την εξάπλωση απομονώνοντας τα επηρεασμένα συστήματα, χωρίς να καταστρέφουμε αποδεικτικά στοιχεία. Διατηρούμε αρχεία καταγραφής και αντίγραφα, καταγράφουμε αποφάσεις και χρόνους, αλλάζουμε εκτεθειμένα διαπιστευτήρια από ασφαλή συσκευή και ενημερώνουμε τη διοίκηση, τον πάροχο πληροφορικής, τον νομικό σύμβουλο και τον ασφαλιστή. Δεν επαναφέρουμε βιαστικά συστήματα πριν κατανοήσουμε την έκταση του περιστατικού και δεν δημοσιοποιούμε ανεπιβεβαίωτες εκτιμήσεις.

Παράλληλα, αξιολογούμε αν επηρεάστηκαν προσωπικά δεδομένα και ποιες υποχρεώσεις γνωστοποίησης ενεργοποιούνται. Η προθεσμία των 72 ωρών του GDPR αφορά την εποπτική αρχή όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις για γνωστοποίηση παραβίασης· άλλες υποχρεώσεις ενδέχεται να ισχύουν για οντότητες που υπάγονται στη NIS2 ή στο DORA. Το σχέδιο πρέπει να προβλέπει γρήγορη αξιολόγηση και τεκμηριωμένη απόφαση, όχι να υποθέτει ότι όλοι οι οργανισμοί έχουν τις ίδιες υποχρεώσεις.

Θα επέλεγα μια ενιαία υπηρεσία καθημερινής μετακίνησης και προσβασιμότητας: αξιόπιστες πληροφορίες για λεωφορεία, προσβάσιμες διαδρομές, έργα και κλειστούς δρόμους, χώρους στάθμευσης και αναφορά προβλημάτων στον δημόσιο χώρο. Ένας κάτοικος θα μπορούσε να σχεδιάζει τη διαδρομή του, ενώ ο δήμος θα έβλεπε συγκεντρωτικά πού υπάρχουν καθυστερήσεις ή εμπόδια για άτομα με αναπηρία, ηλικιωμένους και γονείς με καρότσια.

Το αποτέλεσμα θα μετριόταν με τον χρόνο αναμονής και μετάβασης, τη συνέπεια των δρομολογίων, τον χρόνο επίλυσης αναφορών και τη βελτίωση προσβάσιμων διαδρομών, με πιλοτική εφαρμογή και δημοσιοποίηση των δεικτών.

Θα ονόμαζα την προσέγγιση «Ψηφιακό Δίδυμο της Καθημερινής Πόλης» (Everyday City Digital Twin): ένα εργαλείο για να βελτιώνονται οι υπηρεσίες, όχι για να παρακολουθούνται οι κάτοικοι. Συλλέγονται μόνο τα απολύτως αναγκαία δεδομένα, προτιμώνται ανώνυμα ή συγκεντρωτικά στοιχεία, περιορίζεται ο χρόνος διατήρησης και τεκμηριώνονται πρόσβαση και χρήση. Όπου απαιτείται, προηγείται εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία δεδομένων.

Και επειδή η τεχνολογική πρόοδος δεν πρέπει να γίνεται προϋπόθεση πρόσβασης στην πόλη, διατηρούνται τηλεφωνικά, φυσικά και έντυπα κανάλια εξυπηρέτησης. Μια έξυπνη πόλη είναι επιτυχημένη όταν λειτουργεί καλύτερα για όλους, όχι μόνο για όσους έχουν έξυπνο τηλέφωνο.

Θα ονόμαζα αυτή την προσέγγιση «Ψηφιακό Δίδυμο της Καθημερινής Πόλης» (Everyday City Digital Twin): ένα εργαλείο που βοηθά τον δήμο να βελτιώνει πραγματικές δημόσιες υπηρεσίες, όχι να παρακολουθεί διαρκώς τους κατοίκους. Η προστασία απαιτεί συλλογή μόνο των αναγκαίων δεδομένων, ανώνυμη ή συγκεντρωτική ανάλυση όπου είναι εφικτό, μικρό χρόνο διατήρησης, ασφαλείς προσβάσεις, σαφή ενημέρωση και εκτίμηση αντικτύπου όταν απαιτείται. Εξίσου σημαντικό είναι να υπάρχει τηλεφωνική ή φυσική εξυπηρέτηση και έντυπη πληροφόρηση. Η έξυπνη πόλη πρέπει να βελτιώνει την πρόσβαση για όλους, όχι να την εξαρτά από ένα έξυπνο τηλέφωνο.

Θα έθετα τρεις αλληλένδετες προτεραιότητες. Πρώτον, εκσυγχρονισμό νομοθεσίας και δημόσιας διοίκησης, ώστε οι ευρωπαϊκοί κανόνες να μεταφράζονται έγκαιρα σε σαφείς διαδικασίες, αρμοδιότητες και ασφαλή ψηφιακά κανάλια. Αυτό περιλαμβάνει την άρση ασυμβατοτήτων στην εθνική νομοθεσία και την πρακτική εφαρμογή πλαισίων όπως το eIDAS 2.0, όχι απλώς την τυπική υιοθέτησή τους.

Δεύτερον, συστηματική ανάπτυξη δεξιοτήτων σε ΤΝ, κυβερνοασφάλεια, προστασία δεδομένων, χρηματοοικονομική τεχνολογία και υπεύθυνη καινοτομία, για στελέχη επιχειρήσεων και δημόσιους λειτουργούς.

Τρίτον, να συνδέσουμε την έρευνα και τα πιλοτικά έργα με κεφάλαια, πραγματικές συμβάσεις και διεθνείς αγορές, ώστε οι κυπριακές επιχειρήσεις να δημιουργούν ποιοτικές θέσεις εργασίας και εξαγώγιμες λύσεις.

Η πρώτη προτεραιότητα πρέπει να ξεκινήσει άμεσα, με κοινή ευθύνη αρμόδιων αρχών και μετρήσιμη εφαρμογή. Η δική μας συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση για την Εθνική Στρατηγική Τεχνητής Νοημοσύνης της Κύπρου έως το 2032 βασίστηκε σε αυτή τη λογική: η στρατηγική χρειάζεται σαφή διακυβέρνηση, σύνδεση με ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα, πρακτική υποστήριξη για τους φορείς εφαρμογής και μηχανισμούς παρακολούθησης.

Η συμμετοχή σε θεσμικό διάλογο δεν είναι αυτοσκοπός· έχει αξία όταν βοηθά να εντοπιστούν κενά πριν γίνουν εμπόδια και να διαμορφωθούν λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν. Η εμπιστοσύνη, κατά τη γνώμη μου, είναι υποδομή: χτίζεται όταν νόμος, τεχνικό πρότυπο και καθημερινή λειτουργία λειτουργούν συμπληρωματικά.

Μέσα στους επόμενους 12 μήνες θα ανέμενα ένα πρώτο διατομεακό πιλοτικό πρόγραμμα με σαφείς υπευθύνους, συμμετοχή μικρομεσαίων επιχειρήσεων και πανεπιστημίων και δημοσιευμένη αρχική γραμμή μέτρησης. Θα μπορούσε να περιλαμβάνει δύο υπηρεσίες με άμεσο όφελος για πολίτες ή επιχειρήσεις και να μετρά τον χρόνο ολοκλήρωσης, το κόστος, την ασφάλεια και την προσβασιμότητα.

Η Κύπρος μπορεί να εξάγει τεχνολογία, αλλά και κάτι εξίσου πολύτιμο: έναν αξιόπιστο τρόπο να σχεδιάζει, να ελέγχει και να εφαρμόζει την καινοτομία. Όταν η εμπιστοσύνη ενσωματώνεται στον τρόπο ανάπτυξης, γίνεται ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και κοινό κοινωνικό αγαθό.

Τα τελευταία χρόνια έχω συμβάλει στην κατάρτιση περισσότερων από 20.000 επαγγελματιών, από στελέχη πρώτης γραμμής έως διοικητικά στελέχη, καθώς και ανθρώπων από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και εποπτικούς φορείς. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα σχεδιάζονται με βάση το επίπεδο, τον κλάδο και τις πραγματικές αποφάσεις των συμμετεχόντων.

Η τεχνολογία αλλάζει γρήγορα και ο νομικός της σύμβουλος χρειάζεται να μελετά διαρκώς και με πειθαρχία. Η ΤΝ μπορεί να είναι πολύτιμο εργαλείο· η ουσιαστική γνώση, όμως, χτίζεται με συνεχή μάθηση, κριτική σκέψη και υπευθυνότητα. Αν κρατήσουμε στο επίκεντρο τον άνθρωπο και την κοινότητα, η καινοτομία μπορεί να γίνει πρόοδος που μοιράζεται.