Περιφερειακή κρίση ασφαλείας ήσύγκρουση για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομικής τάξης;
Γράφει ο Δρ. Παντελής Σκλιάς
Πρύτανης, Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφος
Με άμεση ισχύ, το Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών, το καλύτερο στον κόσμο, θα ξεκινήσει τη διαδικασία αποκλεισμού οποιουδήποτε και όλων των πλοίων που προσπαθούν να εισέλθουν ή να εξέλθουν από το Στενό του Ορμούζ” έγραψε ο Πρόεδρος Trump στο Truth Social το μεσημέρι της Κυριακής του Πάσχα.
Η απόφαση του Προέδρου Donald Trump να προχωρήσει σε αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ δεν μπορεί να αξιολογηθεί αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα μιας συγκυριακής γεωπολιτικής κρίσης. Αντιθέτως, εντάσσεται σε ένα βαθύτερο και μακροπρόθεσμο πλαίσιο αναδιάρθρωσης της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος, όπου το ενεργειακό σύστημα, το νομισματικό καθεστώς και ο ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων συνδέονται άρρηκτα.
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τον σημαντικότερο ενεργειακό διάδρομο παγκοσμίως, μέσω του οποίου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Ο έλεγχός τους δεν αφορά μόνο την ασφάλεια εφοδιασμού, αλλά και τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής του διεθνούς νομισματικού συστήματος. Από τη δεκαετία του 1970, το λεγόμενο σύστημα του «πετροδολαρίου» –δηλαδή η τιμολόγηση του πετρελαίου σε δολάρια, με αντάλλαγμα την παροχή ενος πλέγματος ασφάλειας στις χώρες του Κόλπου και ειδικότερα στη Σαουδική Αραβία, αποτέλεσε ακρογωνιαίο λίθο της αμερικανικής οικονομικής και πολιτικής ηγεμονίας. Η ζήτηση για δολάρια, που προκύπτει από την ανάγκη αγοράς ενέργειας, ενίσχυσε την παγκόσμια κυριαρχία του αμερικανικού νομίσματος και κατ’ επέκταση την ικανότητα των ΗΠΑ να χρηματοδοτούν ελλείμματα και να ασκούν οικονομική επιρροή.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σταδιακή αλλά σαφής αμφισβήτηση αυτού του καθεστώτος. Η Κίνα, ως η μεγαλύτερη εισαγωγέας ενέργειας στον κόσμο, επιδιώκει την ενίσχυση της διεθνούς χρήσης του γουάν, προωθώντας διμερείς συμφωνίες ενεργειακών συναλλαγών εκτός δολαρίου. Παράλληλα, χώρες που βρίσκονται υπό δυτικές κυρώσεις, όπως το Ιράν, έχουν ισχυρά κίνητρα να αποδολαριοποιήσουν τις συναλλαγές τους, υιοθετώντας εναλλακτικά νομίσματα ή ακόμη και κρυπτονομίσματα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η, όπως φαίνεται, ήδη ισχύουσα πρακτική του Ιράν να επιβάλλει τέλη διέλευσης στα πλοία σε γουάν ή σε ψηφιακά νομίσματα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Εάν αυτή η πρακτική γενικευθεί, πρόκειται για μια κίνηση που υπονομεύει ευθέως τον μηχανισμό αναπαραγωγής του πετροδολαρίου. Δεν είναι απλώς μια τεχνική επιλογή πληρωμής, αλλά μια στρατηγική πράξη που μεταβάλλει τις νομισματικές ροές στο πιο κρίσιμο σημείο της παγκόσμιας ενεργειακής αλυσίδας.
Υπό αυτή την οπτική, η απόφαση του Προέδρου Trump να αποκλείσει Στενά του Ορμούζ μπορεί να αξιολογηθεί ως προληπτική στρατηγική ανάσχεσης. Στόχος δεν είναι μόνο η άσκηση πίεσης στο Ιράν, αλλά και η αποτροπή της εδραίωσης ενός παράλληλου συστήματος ενεργειακών πληρωμών που θα παρακάμπτει το δολάριο. Με άλλα λόγια, η γεωπολιτική ένταση λειτουργεί ως εργαλείο νομισματικής άμυνας.
Η σύνδεση μεταξύ γεωπολιτικής ισχύος και νομισματικής κυριαρχίας είναι κεντρική στη Διεθνή Πολιτική Οικονομία. Η στρατιωτική και ναυτική υπεροχή επιτρέπει τον έλεγχο κρίσιμων θαλάσσιων οδών, ενώ αυτός ο έλεγχος διασφαλίζει τη συνέχεια των οικονομικών δομών που στηρίζουν την ηγεμονία. Αν τα Στενά του Ορμούζ μετατραπούν σε χώρο όπου το δολάριο παύει να είναι το αποκλειστικό μέσο συναλλαγής, τότε η αποδολαριοποίηση θα αποκτήσει υλική βάση και όχι μόνο ρητορική διάσταση.
Παράλληλα, η ενίσχυση του ρόλου του γουάν στις ενεργειακές αγορές εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Κίνας για αναμόρφωση της παγκόσμιας οικονομικής τάξης. Πρωτοβουλίες όπως η διεθνοποίηση του νομίσματος, η ανάπτυξη ψηφιακού γουάν και οι επενδύσεις σε υποδομές μέσω της Πρωτοβουλίας Belt and Road Initiative – Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος – αποσκοπούν στη δημιουργία ενός εναλλακτικού δικτύου οικονομικής επιρροής. Η συνεργασία με ενεργειακούς παραγωγούς που είναι πρόθυμοι να αποδεσμευτούν από το δολάριο αποτελεί κρίσιμο στοιχείο αυτής της στρατηγικής.
Είναι, ωστόσο, σημαντικό να τονιστεί ότι η μετάβαση σε ένα πολυνομισματικό σύστημα δεν θα είναι άμεση ούτε χωρίς αντιδράσεις. Το δολάριο εξακολουθεί να διαθέτει πρόσβαση σε σημαντικές και εν ισχύ χρηματοπιστωτικές αγορές, θεσμική αξιοπιστία και γεωπολιτική στήριξη. Παρ’ όλα αυτά, η σταδιακή διάβρωση της αποκλειστικότητάς του είναι ήδη ορατή.
Συμπερασματικά, η πιθανή κλιμάκωση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο ως περιφερειακή κρίση ασφαλείας. Αντανακλά μια βαθύτερη σύγκρουση για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομικής τάξης. Η αντιπαράθεση μεταξύ δολαρίου και γουάν, μεταξύ παραδοσιακής ηγεμονίας και αναδυόμενης ισχύος, εκδηλώνεται πλέον όχι μόνο σε χρηματοπιστωτικά κέντρα, αλλά και σε στρατηγικά θαλάσσια περάσματα. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, οι αποφάσεις πολιτικών ηγετών αποκτούν πολλαπλές διαστάσεις, όπου η γεωπολιτική και η νομισματική στρατηγική συγκλίνουν με τρόπους που καθορίζουν τη μορφή του διεθνούς συστήματος του 21ου αιώνα.
