Γράφουν: Δρ. Αραβέλλα Ζαχαρίου, Προϊστάμενη Μονάδας ΕΠΑΑ
Δρ. Στέλλα Χατζηαχιλλέως, Λειτουργός Μονάδας ΕΠΑΑ
Τα τελευταία χρόνια βιώνουμε όλο και πιο έντονα τις συνέπειες της περιβαλλοντικής υποβάθμισης όπως ακραία καιρικά φαινόμενα, παρατεταμένους καύσωνες, και αυξημένη τσιμεντοποίηση. Παράλληλα, τα παιδιά περνούν περισσότερο χρόνο σε εσωτερικούς χώρους και μπροστά σε οθόνες, απομακρυσμένα από τη φύση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι πράσινοι χώροι μάθησης δεν αποτελούν μια αισθητική προσθήκη στο σχολικό περιβάλλον, αλλά μια ουσιαστική παιδαγωγική, κοινωνική και περιβαλλοντική ανάγκη.
Τι είναι οι πράσινοι χώροι μάθησης;
Οι πράσινοι χώροι μάθησης είναι φυσικοί ή διαμορφωμένοι χώροι που αξιοποιούνται για εκπαιδευτικούς σκοπούς, όπως σχολικές αυλές με δέντρα, σχολικοί κήποι, υπαίθριες τάξεις, πάρκα και μονοπάτια στη γειτονιά. Εκεί η μάθηση πραγματοποιείται σε αυθεντικά περιβάλλοντα και διαπερνά όλα τα γνωστικά αντικείμενα, μετατρέποντας τη γνώση σε βιωματική εμπειρία. Ενδεικτικά, σε τέτοιους χώρους, οι μαθητές/μαθήτριες μπορούν να υπολογίζουν επιφάνειες σκίασης ή να αναλύουν πραγματικά δεδομένα, να γράφουν περιγραφικά κείμενα ή να οργανώνουν παρουσιάσεις, να μετρούν θερμοκρασίες και να μελετούν φαινόμενα, και να καλλιεργούν συνεργασία, υπευθυνότητα και περιβαλλοντική συνείδηση. Έτσι, η αυλή και η γειτονιά γίνονται ζωντανά εργαστήρια γνώσης και δημιουργικότητας.
Τα οφέλη για τα παιδιά και την κοινωνία
Η μάθηση σε υπαίθριο χώρο ενισχύει την κατανόηση και τη μνήμη, καθώς τα παιδιά ενεργοποιούν τις αισθήσεις τους και συνδέουν τη θεωρία με την πράξη. Η παρατήρηση, η διερεύνηση και η ομαδική εργασία καλλιεργούν κριτική σκέψη και ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Παράλληλα, η επαφή με τη φύση συμβάλλει στην ψυχική και σωματική ευεξία. Η παραμονή σε φυσικό περιβάλλον μειώνει το άγχος, βελτιώνει τη διάθεση και ενισχύει τη συγκέντρωση. Ένα πιο πράσινο σχολείο είναι πιο ήρεμο, λειτουργικό και ανθρώπινο.
Σε επίπεδο υποδομών, οι παρεμβάσεις πρασίνου έχουν άμεσο περιβαλλοντικό όφελος. Η φύτευση δέντρων και η δημιουργία σκιασμένων χώρων μειώνουν τη θερμοκρασία στις αυλές, βελτιώνουν το μικροκλίμα και ενισχύουν την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων απέναντι στην κλιματική κρίση. Όταν οι παρεμβάσεις υλοποιούνται μέσα από συνεργασίες σχολείων με δήμους, γονείς, πανεπιστήμια και τοπικούς φορείς, η εκπαίδευση αποκτά κοινωνική διάσταση και η περιβαλλοντική ευθύνη γίνεται συλλογική υπόθεση.
Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση: Η Εκπαίδευση στο επίκεντρο της πράσινης μετάβασης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τοποθετήσει την εκπαίδευση στο επίκεντρο της πράσινης μετάβασης, καλώντας τα κράτη-μέλη να ενσωματώσουν την αειφορία σε όλες τις βαθμίδες και να ενισχύσουν βιωματικές, διεπιστημονικές προσεγγίσεις1. Αντίστοιχα, το ευρωπαϊκό πλαίσιο GreenComp2 προωθεί ικανότητες όπως η συστημική και κριτική σκέψη, καθώς και η ικανότητα ανάληψης δράσης. Οι πράσινοι χώροι μάθησης αποτελούν ιδανικό πεδίο καλλιέργειας αυτών των ικανοτήτων, καθώς φέρνουν τα παιδιά αντιμέτωπα με πραγματικά ζητήματα και τα ενθαρρύνουν να αναζητήσουν λύσεις.
Η κυπριακή πραγματικότητα και ο ρόλος της Μονάδας Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη (Μονάδα ΕΠΑΑ)
Στην Κύπρο, η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη υλοποιείται οριζόντια μέσα από όλα τα γνωστικά αντικείμενα και ενισχύεται από δράσεις μη τυπικής εκπαίδευσης. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η Μονάδα ΕΠΑΑ του Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας, η οποία συντονίζει την εφαρμογή της πολιτικής για την εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη σε όλες τις βαθμίδες, στηρίζει και επιμορφώνει εκπαιδευτικούς, αναπτύσσει εκπαιδευτικό υλικό και προωθεί συνεργασίες με κρατικούς και τοπικούς φορείς. Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η συμβολή του κρατικού δικτύου των Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΚΠΕ), που λειτουργούν σε περιοχές της Κύπρου και προσφέρουν μονοήμερα και πολυήμερα προγράμματα σε φυσικά οικοσυστήματα, τα οποία επίσης συντονίζονται από τη ΜΕΠΑΑ. Μέσα από βιωματικές δραστηριότητες στη φύση, οι συμμετέχοντες/συμμετέχουσες μελετούν ζητήματα όπως η βιοποικιλότητα, το νερό, η ενέργεια, ο τοπικός πολιτισμός και η δίκαιη παραγωγή/κατανάλωση, συνδέοντας τη θεωρία με την εμπειρία πεδίου και ενισχύοντας τη μάθηση.
«Πρασινίζω το σχολείο μου-Πρασινίζω τη γειτονιά μου»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα δημιουργίας και αξιοποίησης πράσινων χώρων μάθησης αποτελεί το πρόγραμμα «Πρασινίζω το σχολείο μου-Πρασινίζω τη γειτονιά μου3». Η φιλοσοφία του βασίζεται στη συμμετοχική διαδικασία και στον συλλογικό σχεδιασμό. Μαθητές/μαθήτριες, εκπαιδευτικοί, γονείς και τοπικές αρχές καταγράφουν τις ανάγκες της σχολικής αυλής ή της γειτονιάς, σχεδιάζουν παρεμβάσεις πρασίνου, επιλέγουν κατάλληλα φυτά και προχωρούν σε δενδροφυτεύσεις και δημιουργία χώρων σκίασης. Η διαδικασία δεν ολοκληρώνεται με τη φύτευση, αλλά συνεχίζεται με παρακολούθηση και συντήρηση των χώρων, ενισχύοντας την επιστημονική σκέψη και την αίσθηση ευθύνης. Τα παιδιά σταματούν να είναι παθητικοί αποδέκτες γνώσης και μετατρέπονται σε ενεργούς πολίτες που συνδιαμορφώνουν το σχολικό και κοινωνικό τους περιβάλλον.
Από πολιτική σε καθημερινή πράξη
Οι πράσινοι χώροι μάθησης δεν είναι πολυτέλεια. Είναι επένδυση στην ποιότητα της εκπαίδευσης, στην υγεία των παιδιών και στην ανθεκτικότητα των κοινοτήτων. Όταν οι ευρωπαϊκές κατευθύνσεις, οι εθνικές στρατηγικές και οι θεσμικές δομές συνδέονται με παρεμβάσεις στις σχολικές αυλές και στις γειτονιές, η πράσινη μετάβαση παύει να είναι μια αφηρημένη έννοια. Μετατρέπεται σε καθημερινή εμπειρία, σε συλλογική δράση και σε ένα απτό παράδειγμα του πώς η εκπαίδευση μπορεί να διαμορφώσει ένα πιο βιώσιμο και ελπιδοφόρο μέλλον.
————————–
1Council of the European Union.(2022). Council recommendation of 16 June 2022 on learning for the green transition and sustainable development (2022/C-243/01). Official Journal of the European Union, C243, 1–9.https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32022H0627(01)
2https://joint-research-centre.ec.europa.eu/greencomp-european-sustainability-competence-framework_en
