Δεν είναι το ταχύτερο. Δεν είναι το πιο εξελιγμένο τεχνολογικά. Δεν διαθέτει προηγμένη τεχνητή νοημοσύνη ούτε πανάκριβους αισθητήρες.
Κι όμως, το Shahed-136 έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο αποτελεσματικά όπλα του 21ου αιώνα, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι σύγχρονες συγκρούσεις.
Με εκτιμώμενο κόστος μόλις 20.000 έως 50.000 δολάρια, ενώ ορισμένες εκδόσεις εκτιμάται ότι μπορούν να κατασκευαστούν ακόμη και με λιγότερα από 10.000 δολάρια, το ιρανικό drone έχει δημιουργήσει ένα νέο στρατιωτικό δόγμα: αυτό της μαζικής χρήσης φθηνών μη επανδρωμένων αεροσκαφών που μπορούν να εξαντλήσουν αμυντικά συστήματα αξίας εκατομμυρίων.
Η επιτυχία του είναι τόσο μεγάλη ώστε σήμερα δεν χρησιμοποιείται μόνο από το Ιράν και τους συμμάχους του, αλλά αποτέλεσε τη βάση για τη ρωσική παραγωγή των Geran, ενώ ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες επενδύουν πλέον σε αντίστοιχα χαμηλού κόστους συστήματα.
Η δύναμη της απλότητας
Σε αντίθεση με όσα θα περίμενε κανείς, το Shahed δεν ξεχωρίζει λόγω τεχνολογικής υπεροχής.
Το αντίθετο.
Η φιλοσοφία σχεδίασής του βασίζεται στην ακραία απλότητα, στη χρήση εμπορικά διαθέσιμων εξαρτημάτων και στη δυνατότητα μαζικής παραγωγής.
Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να κατασκευάζεται γρήγορα, σε μεγάλους αριθμούς και με πολύ χαμηλό κόστος.
Το σημαντικότερο όμως είναι η οικονομική ασυμμετρία που δημιουργεί.
Ένα drone αξίας λίγων δεκάδων χιλιάδων δολαρίων μπορεί να αναγκάσει έναν αντίπαλο να χρησιμοποιήσει αναχαιτιστικούς πυραύλους που κοστίζουν εκατοντάδες χιλιάδες ή ακόμη και εκατομμύρια δολάρια.
Με άλλα λόγια, ακόμη και όταν καταρρίπτεται, έχει ήδη πετύχει έναν από τους βασικούς στρατηγικούς στόχους του: να εξαντλήσει την αεράμυνα του αντιπάλου.
Από τον Ψυχρό Πόλεμο στη Μέση Ανατολή
Η ιστορία του Shahed δεν ξεκινά στο Ιράν.
Οι ρίζες του βρίσκονται στα τελευταία χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, όταν το ΝΑΤΟ αναζητούσε οικονομικούς τρόπους εξουδετέρωσης των σοβιετικών συστημάτων αεράμυνας.
Στη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε στη Δυτική Γερμανία το πρόγραμμα DAR (Drohne Anti-Radar) από τη Dornier, με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.
Το πρόγραμμα δεν μπήκε ποτέ σε επιχειρησιακή χρήση, ωστόσο η φιλοσοφία του επηρέασε σημαντικά μεταγενέστερα συστήματα όπως το ισραηλινό Harpy, το οποίο χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για αποστολές καταστολής εχθρικής αεράμυνας.
Πολλοί ειδικοί εκτιμούν ότι αυτή η τεχνολογική εξέλιξη αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία αναπτύχθηκε αργότερα το ιρανικό πρόγραμμα.
Η μεγάλη αλλαγή του Ιράν
Οι Ιρανοί μηχανικοί προχώρησαν σε μία κρίσιμη διαφοροποίηση.
Αντί να σχεδιάσουν ένα drone που αναζητά ενεργά εκπομπές ραντάρ, το μετέτρεψαν σε όπλο προσβολής σταθερών στόχων μέσω δορυφορικής πλοήγησης.
Με χρήση συστημάτων όπως GPS, GLONASS και BeiDou, το Shahed μπορεί απλώς να λάβει τις συντεταγμένες ενός στόχου και να κινηθεί αυτόνομα προς αυτόν.
Η μετατροπή αυτή ουσιαστικά δημιούργησε έναν «πύραυλο κρουζ χαμηλού κόστους», με δυνατότητα πλήγματος στόχων σε αποστάσεις που εκτιμάται ότι μπορούν να φθάσουν ακόμη και τα 2.000 χιλιόμετρα, ανάλογα με την έκδοση.
Οι κυρώσεις έγιναν πλεονέκτημα
Το πρόγραμμα των Shahed αναπτύχθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον αυστηρών δυτικών κυρώσεων.
Αντί όμως να περιορίσουν την παραγωγή, οι κυρώσεις φαίνεται πως οδήγησαν το Ιράν σε μια διαφορετική φιλοσοφία σχεδιασμού.
Το drone βασίζεται σε εξαρτήματα διπλής χρήσης που μπορούν να αποκτηθούν από την παγκόσμια αγορά και δεν απαιτεί πολύπλοκες στρατιωτικές γραμμές παραγωγής.
Αυτό καθιστά το σύστημα ιδιαίτερα ανθεκτικό απέναντι σε περιορισμούς στις εφοδιαστικές αλυσίδες και επιτρέπει την αποκεντρωμένη παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι ακόμη και μετά τις αμερικανικές και ισραηλινές επιχειρήσεις εναντίον ιρανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων, η παραγωγή των Shahed δεν φαίνεται να έχει επιβραδυνθεί ουσιαστικά.
Από την Ουκρανία μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα
Η ευρεία δημοσιότητα του Shahed ήρθε μετά το 2022, όταν η Ρωσία άρχισε να το χρησιμοποιεί συστηματικά στην Ουκρανία.
Σύμφωνα με δυτικές εκτιμήσεις, η Τεχεράνη προμήθευσε αρχικά τη Μόσχα με περίπου 2.400 drones, πριν η Ρωσία ξεκινήσει τη δική της παραγωγή με την ονομασία Geran.
Παράλληλα, παραλλαγές του ίδιου συστήματος έχουν χρησιμοποιηθεί από φιλοϊρανικές οργανώσεις στη Μέση Ανατολή, ενώ δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών θεωρούν ότι αντίστοιχα drones συμμετείχαν σε επιθέσεις εναντίον ενεργειακών εγκαταστάσεων και εμπορικών πλοίων στην περιοχή.
Η συνεχής χρήση τους έχει μετατρέψει το Shahed σε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα του σύγχρονου πολέμου φθοράς.
Η νέα οικονομία του πολέμου
Η επιτυχία του Shahed αναδεικνύει μία βαθύτερη αλλαγή στη στρατιωτική ισορροπία.
Για δεκαετίες, η υπεροχή βασιζόταν στην κατοχή ακριβών αεροσκαφών, πυραύλων και εξελιγμένων οπλικών συστημάτων.
Σήμερα, η εξίσωση αλλάζει.
Η δυνατότητα παραγωγής χιλιάδων φθηνών drones δημιουργεί νέα δεδομένα, καθώς ακόμη και κράτη με περιορισμένους αμυντικούς προϋπολογισμούς μπορούν να προκαλέσουν δυσανάλογο οικονομικό κόστος σε πολύ ισχυρότερους αντιπάλους.
Το αποτέλεσμα είναι ότι οι μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις επανεξετάζουν πλέον το σύνολο της στρατηγικής τους απέναντι στα μη επανδρωμένα συστήματα.
Strategist View
Το Shahed-136 αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ότι ο σύγχρονος πόλεμος δεν κρίνεται πλέον αποκλειστικά από την τεχνολογική υπεροχή, αλλά από την αναλογία κόστους και αποτελεσματικότητας. Η μαζική παραγωγή φθηνών drones, η χρήση εμπορικών εξαρτημάτων και η δυνατότητα κορεσμού των συστημάτων αεράμυνας διαμορφώνουν ένα νέο στρατιωτικό δόγμα που ήδη επηρεάζει τις αμυντικές στρατηγικές των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ευρώπης, της Ρωσίας και της Κίνας. Η επόμενη γενιά συγκρούσεων πιθανότατα δεν θα κριθεί από το ποιος διαθέτει τα ακριβότερα όπλα, αλλά από το ποιος μπορεί να παράγει τα αποτελεσματικότερα σε μεγάλη κλίμακα.
