Του Χρ. Χριστοδούλου-Βόλου*
Η σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο, με επίκεντρο την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν, δεν αποτελεί απλώς μια περιφερειακή κρίση. Πρόκειται για έναν καταλύτη βαθιών αλλαγών στο παγκόσμιο σύστημα, με άμεσες συνέπειες στην οικονομία, την ενέργεια και την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Σε έναν ήδη ασταθή κόσμο, η ένταση αυτή ενισχύει μια τάση που είχε αρχίσει να διαφαίνεται: την επιστροφή των ορυκτών καυσίμων στο επίκεντρο και τη διαμόρφωση ενός καθεστώτος «ελεγχόμενου χάους» και «εργαλειοποιημένης αλληλεξάρτησης».
Ο Περσικός Κόλπος παραμένει η σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη. Από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, ενώ μεγάλες ποσότητες φυσικού αερίου κατευθύνονται προς την Ευρώπη και την Ασία. Η κλιμάκωση με το Ιράν, μια χώρα με κρίσιμη γεωστρατηγική θέση, δημιουργεί έντονες ανησυχίες για τη σταθερότητα αυτών των ροών. Ακόμη και η απειλή διακοπής αρκεί για να αυξήσει τις τιμές της ενέργειας, καθώς οι αγορές αντιδρούν τόσο στην αβεβαιότητα όσο και στα ίδια τα γεγονότα.
Οι οικονομικές συνέπειες είναι άμεσες και εκτεταμένες. Η αύξηση των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου οδηγεί σε άνοδο του κόστους παραγωγής και μεταφοράς, ενισχύοντας τον πληθωρισμό. Τα νοικοκυριά βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να μειώνεται, ενώ οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξημένες πιέσεις. Παράλληλα, οι κεντρικές τράπεζες βρίσκονται σε δύσκολη θέση, καθώς καλούνται να ισορροπήσουν μεταξύ συγκράτησης του πληθωρισμού και στήριξης της ανάπτυξης. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον αβεβαιότητας που θυμίζει στασιμοπληθωρισμό.
Η κρίση αναδεικνύει επίσης τις ανισότητες μεταξύ κρατών. Οι ενεργειακά εξαρτημένες οικονομίες, ιδιαίτερα στην Ευρώπη και την Ασία, πλήττονται περισσότερο, ενώ οι παραγωγοί ενέργειας ενισχύουν τη γεωπολιτική τους θέση. Η ενέργεια μετατρέπεται σε βασικό εργαλείο ισχύος, επηρεάζοντας όχι μόνο τις οικονομίες αλλά και τις διεθνείς σχέσεις.
Ταυτόχρονα, η ένταση στον Κόλπο ανατρέπει τις προσδοκίες για ταχεία ενεργειακή μετάβαση. Παρά την πρόοδο των ανανεώσιμων πηγών, η κρίση αποδεικνύει ότι το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο παραμένουν αναντικατάστατα στο άμεσο μέλλον. Σε περιόδους αστάθειας, οι κυβερνήσεις δίνουν προτεραιότητα στην ενεργειακή ασφάλεια, ακόμη και αν αυτό σημαίνει επιστροφή σε πιο ρυπογόνες επιλογές. Έτσι, τα ορυκτά καύσιμα επανέρχονται στο προσκήνιο ως βασικός πυλώνας της καθημερινής ζωής και της οικονομικής λειτουργίας.
Η κατάσταση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο «ελεγχόμενου χάους». Οι μεγάλες δυνάμεις δεν επιδιώκουν απαραίτητα την πλήρη επίλυση των συγκρούσεων, αλλά τη διαχείρισή τους με τρόπο που εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Στην περίπτωση του Ιράν, η ένταση διατηρείται σε ένα επίπεδο που αποδυναμώνει τη χώρα χωρίς να οδηγεί σε οριστική λύση. Οι κρίσεις «παγώνουν», δημιουργώντας μια μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας.
Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο αλληλεξάρτησης που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πίεσης. Οι ενεργειακές ροές, οι κυρώσεις και οι εμπορικές σχέσεις μετατρέπονται σε μέσα άσκησης ισχύος. Καμία χώρα δεν είναι πλήρως ανεξάρτητη, και κάθε κρίση έχει παγκόσμιες επιπτώσεις. Η «εργαλειοποιημένη αλληλεξάρτηση» σημαίνει ότι οι δεσμοί που συνδέουν τις οικονομίες μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε μηχανισμούς επιβολής.
Τέλος, η κρίση αναδεικνύει την απουσία ενός σαφούς κέντρου ισχύος. Ο κόσμος γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός, με διαφορετικούς δρώντες να διεκδικούν επιρροή. Η ισχύς δεν είναι πλέον συγκεντρωμένη, αλλά διαμοιρασμένη και διαρκώς διαπραγματεύσιμη.
Συμπερασματικά, η σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο αποκαλύπτει την ευθραυστότητα της παγκόσμιας οικονομίας και την επίμονη εξάρτηση από την ενέργεια. Σε έναν κόσμο «ελεγχόμενου χάους», η σταθερότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά αποτέλεσμα συνεχούς διαπραγμάτευσης – με την ενέργεια να παραμένει ο καθοριστικός παράγοντας.
* Καθηγητής Μακροοικονομετρίας και Χρηματοοικονομικών και Προέδρος του Τμήματος Οικονομικών και Διοίκησης του Πανεπιστήμιου Νεάπολις Πάφος
