Η κάρτα έκανε τις καθημερινές συναλλαγές ταχύτερες και ευκολότερες. Δεν χρειάζεται να μετρήσουμε χαρτονομίσματα, να περιμένουμε ρέστα ή ακόμη και να πληκτρολογήσουμε κωδικό για μια μικρή αγορά. Ένα άγγιγμα στο τερματικό αρκεί.
Αυτή η ευκολία, όμως, μπορεί να αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα χρήματα. Έρευνες δείχνουν ότι οι καταναλωτές τείνουν να ξοδεύουν περισσότερο όταν χρησιμοποιούν κάρτες ή άλλες ηλεκτρονικές μεθόδους αντί για μετρητά.
Το φαινόμενο είναι υπαρκτό, αλλά χρειάζεται προσοχή: η επίδραση είναι κατά μέσο όρο μικρή και δεν σημαίνει ότι κάθε πληρωμή με κάρτα οδηγεί υποχρεωτικά σε υπερκατανάλωση.
Τι αποδεικνύουν οι έρευνες
Μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2024 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Retailing συγκέντρωσε αποτελέσματα από 71 ερευνητικές εργασίες, 392 επιμέρους μετρήσεις, περισσότερους από 11.000 συμμετέχοντες και περίπου 338.500 συναλλαγές σε 17 χώρες.
Το βασικό συμπέρασμα ήταν ότι οι καταναλωτές ξοδεύουν, κατά μέσο όρο, περισσότερο όταν χρησιμοποιούν μεθόδους πληρωμής χωρίς μετρητά. Οι ερευνητές χαρακτήρισαν την επίδραση μικρή αλλά στατιστικά σημαντική. ScienceDirect
Η ίδια έρευνα διαπίστωσε ότι το φαινόμενο είναι εντονότερο στις αγορές επίδειξης ή κοινωνικού κύρους, όπως προϊόντα που συνδέονται με την εικόνα και το προσωπικό status. Αντίθετα, ήταν ασθενέστερο σε δωρεές και άλλες κοινωνικού χαρακτήρα πληρωμές.
Ο «πόνος της πληρωμής»
Μία από τις βασικές εξηγήσεις είναι ο λεγόμενος «πόνος της πληρωμής»: η ψυχολογική δυσφορία που αισθανόμαστε όταν αποχωριζόμαστε χρήματα.
Όταν πληρώνουμε με μετρητά, βλέπουμε το πορτοφόλι μας να αδειάζει. Μετράμε τα χαρτονομίσματα και παρακολουθούμε ένα πραγματικό ποσό να περνά από τα χέρια μας στον πωλητή. Η απώλεια είναι άμεση, συγκεκριμένη και ορατή.
Με την κάρτα, η εμπειρία είναι διαφορετική. Η αγορά πραγματοποιείται τώρα, αλλά η οικονομική συνέπεια εμφανίζεται αργότερα στην κίνηση του λογαριασμού ή στον λογαριασμό της πιστωτικής κάρτας. Η απόσταση ανάμεσα στην απόλαυση της αγοράς και στην αίσθηση της πληρωμής γίνεται μεγαλύτερη.
Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι καταναλωτές εμφανίζουν υψηλότερη προθυμία να ξοδέψουν όταν χρησιμοποιούν κάρτες ή άλλες λιγότερο «χειροπιαστές» μορφές πληρωμής. Η μειωμένη διαφάνεια της συναλλαγής φαίνεται να περιορίζει τα ψυχολογικά «φρένα» που ενεργοποιούνται πιο εύκολα με τα μετρητά.
Η κάρτα μπορεί να ενεργοποιεί την προσδοκία της ανταμοιβής
Έρευνα του MIT, η οποία δημοσιεύθηκε το 2021 στο Scientific Reports, εξέτασε τη δραστηριότητα του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια πραγματικών αγοραστικών αποφάσεων.
Οι συμμετέχοντες έβλεπαν προϊόντα και μπορούσαν να τα αγοράσουν είτε με δικά τους μετρητά είτε με προσωπική πιστωτική κάρτα. Οι αγορές με πιστωτική κάρτα συνδέθηκαν με ισχυρότερη ενεργοποίηση του ραβδωτού σώματος, μιας περιοχής του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ανταμοιβή, την προσδοκία και την κινητοποίηση για δράση.
Οι ερευνητές εκτίμησαν ότι η κάρτα δεν λειτουργεί μόνο μειώνοντας την αρνητική αίσθηση της πληρωμής. Ενδέχεται παράλληλα να ενισχύει την προσδοκία της αγοράς — να λειτουργεί, δηλαδή, περισσότερο σαν «γκάζι» και όχι απλώς σαν απελευθέρωση του «φρένου».
Η μελέτη ήταν εργαστηριακή και είχε περιορισμένο αριθμό συμμετεχόντων. Δεν αποδεικνύει ότι η κάρτα προκαλεί την ίδια εγκεφαλική αντίδραση σε κάθε άνθρωπο ή σε κάθε συναλλαγή. Προσφέρει, όμως, μια πιθανή νευρολογική εξήγηση για ευρήματα που έχουν καταγραφεί και σε άλλες έρευνες.
Γιατί οι ανέπαφες αγορές περνούν απαρατήρητες
Όσο μικρότερη γίνεται η διαδικασία της πληρωμής, τόσο ευκολότερο είναι να αποσυνδεθεί η αγορά από τον προϋπολογισμό μας.
Ένας καφές, μια παραγγελία φαγητού ή μια μικρή διαδικτυακή αγορά μπορεί να φαίνεται ασήμαντη όταν ολοκληρώνεται με ένα άγγιγμα. Το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα μία μεμονωμένη συναλλαγή, αλλά η συσσώρευση πολλών μικρών συναλλαγών.
Το ίδιο ισχύει για τις αυτόματες συνδρομές. Επειδή η πληρωμή πραγματοποιείται χωρίς νέα απόφαση κάθε μήνα, ο καταναλωτής μπορεί να συνεχίσει να χρεώνεται για υπηρεσίες που χρησιμοποιεί ελάχιστα ή έχει ξεχάσει.
Οι ηλεκτρονικές πληρωμές μειώνουν την τριβή. Αυτό αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα για την ταχύτητα και την ασφάλεια των συναλλαγών, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να περιορίσει τον χρόνο που έχουμε για να αναρωτηθούμε εάν μια αγορά είναι πραγματικά αναγκαία.
Πιστωτική και χρεωστική κάρτα δεν είναι ακριβώς το ίδιο
Χρειάζεται να γίνεται διάκριση ανάμεσα στις δύο μορφές κάρτας.
Με τη χρεωστική κάρτα, τα χρήματα αφαιρούνται άμεσα από τον τραπεζικό λογαριασμό. Με την πιστωτική, η πληρωμή μεταφέρεται στο μέλλον και μπορεί να συνοδεύεται από τόκους εάν το υπόλοιπο δεν εξοφληθεί εγκαίρως.
Ψυχολογικά, όμως, και οι δύο συναλλαγές μπορεί να φαίνονται λιγότερο απτές από τα μετρητά. Η πιστωτική κάρτα προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα: επιτρέπει την αγορά ακόμη και όταν το αντίστοιχο ποσό δεν είναι άμεσα διαθέσιμο.
Δεν πρέπει, πάντως, να θεωρήσουμε ότι κάθε χρήση κάρτας οδηγεί σε οικονομικό πρόβλημα. Οι κάρτες προσφέρουν ασφάλεια, ευκολία, καταγραφή των συναλλαγών και καλύτερη δυνατότητα παρακολούθησης των εξόδων. Το αποτέλεσμα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο χρήσης τους.
Πώς μπορούμε να περιορίσουμε τις αυθόρμητες αγορές
Η λύση δεν είναι απαραίτητα η πλήρης επιστροφή στα μετρητά. Είναι να επαναφέρουμε λίγη από την ορατότητα και την τριβή που αφαιρούν οι ηλεκτρονικές πληρωμές.
Μερικές πρακτικές κινήσεις είναι:
- ενεργοποίηση άμεσης ειδοποίησης για κάθε συναλλαγή,
- εβδομαδιαίος έλεγχος των εξόδων αντί μόνο στο τέλος του μήνα,
- διαγραφή αποθηκευμένων καρτών από εφαρμογές αγορών,
- καθιέρωση μικρής περιόδου αναμονής πριν από μη αναγκαίες αγορές,
- τακτικός έλεγχος συνδρομών και αυτόματων χρεώσεων,
- χρήση προκαθορισμένου ποσού ή ξεχωριστού λογαριασμού για προαιρετικά έξοδα.
Τα μετρητά μπορούν επίσης να χρησιμοποιούνται επιλεκτικά σε κατηγορίες όπου υπάρχει συχνή υπέρβαση, όπως η διασκέδαση, το φαγητό εκτός σπιτιού ή οι μικρές καθημερινές αγορές.
MoneyMatters Insight
Οι κάρτες δεν μας αναγκάζουν να ξοδεύουμε. Κάνουν, όμως, την πληρωμή γρηγορότερη, λιγότερο ορατή και ψυχολογικά πιο απομακρυσμένη από την αγορά.
Η πιο ολοκληρωμένη επιστημονική αξιολόγηση μέχρι σήμερα δείχνει ότι το «cashless effect» υπάρχει, αλλά είναι μικρό και επηρεάζεται από το είδος της αγοράς, τις οικονομικές συνθήκες και τη συμπεριφορά του καταναλωτή.
Το πραγματικό πλεονέκτημα δεν βρίσκεται στο να αποφεύγουμε την τεχνολογία, αλλά στο να κάνουμε ξανά ορατά τα χρήματα που ξοδεύουμε
body.postid-37184 .tdb_single_bg_featured_image .tdb-featured-image-bg {
aspect-ratio: 1672 / 941 !important;
padding-bottom: 0 !important;
background-size: contain !important;
background-position: center center !important;
background-repeat: no-repeat !important;
}
The post Η ψυχολογία των οικονομικών – Γιατί ξοδεύουμε περισσότερο όταν πληρώνουμε με κάρτα: Η ψυχολογία πίσω από τις αγορές μας appeared first on moneymatters.cy.
