Ήρθε η ώρα για ένα Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας;

Του Δρος Άγγελου Π. Κασσιανού*

Τον Απρίλιο του 2026 η Βουλή ψήφισε ομόφωνα τη δημιουργία του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου, και τον Σεπτέμβριο το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε το πρώτο Διοικητικό του Συμβούλιο. Είναι ένα πολύτιμο βήμα αφού για πρώτη φορά ένας φορέας θα συντονίζει μια εθνική στρατηγική για τον καρκίνο, από την πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση μέχρι τη θεραπεία, την αποκατάσταση, την έρευνα και τα δεδομένα.

Η λογική είναι απλή. Όταν οι υπηρεσίες είναι διάσπαρτες, κανείς δεν έχει τη συνολική εικόνα και κανείς δεν λογοδοτεί. Αν αυτό ισχύει για μία νόσο, ισχύει πολύ περισσότερο για την υγεία ολόκληρου του πληθυσμού. Ήρθε λοιπόν η ώρα για ένα Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας;

Τι είναι, τελικά, η δημόσια υγεία

Στην Κύπρο, όταν αναφερόμαστε στον όρο «δημόσια υγεία» για τους περισσότερους αυτό σημαίνει δημόσια νοσοκομεία, ΟΚΥπΥ ή το ΓεΣΥ. Αυτά αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς αφορούν τη δημόσια περίθαλψη. Η δημόσια υγεία, κατά τον κλασικό ορισμό του Donald Acheson, είναι «η επιστήμη και η τέχνη της πρόληψης της νόσου, της παράτασης της ζωής και της προαγωγής της υγείας μέσα από τις οργανωμένες προσπάθειες της κοινωνίας». Δεν θεραπεύει έναν ασθενή κάθε φορά αλλά φροντίζει ώστε λιγότεροι να αρρωστήσουν.

Το καθαρό νερό, οι εμβολιασμοί, η ασφάλεια των τροφίμων, η απαγόρευση του καπνίσματος σε κλειστούς χώρους, οι ποδηλατόδρομοι, τα σχολικά γεύματα, η επιδημιολογική επιτήρηση και η μείωση των ανισοτήτων είναι δημόσια υγεία. Όταν λειτουργεί καλά, δεν φαίνεται και η επιτυχία της είναι κάτι που σχεδόν δεν συνέβη! Γι’ αυτό είναι συχνά και το πρώτο που περικόπτεται.

Η πρόληψη είναι επένδυση, όχι έξοδο

Μια συστηματική ανασκόπηση του 2017 βρήκε ότι κάθε λίρα που επενδύεται σε παρεμβάσεις δημόσιας υγείας επιστρέφει κατά διάμεσο περίπου 14 λίρες στην κοινωνία. Για νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως ο φόρος στη ζάχαρη, η απόδοση έφτανε το 46 προς 1.

Η Κύπρος, ωστόσο, διαθέτει στην πρόληψη περίπου 2% των δαπανών υγείας, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν σχεδόν 3% ήδη πριν από την πανδημία. Περίπου 27% των θανάτων συνδέονται με κάπνισμα, διατροφή, αλκοόλ και έλλειψη σωματικής δραστηριότητας. Ένας στους τέσσερις έφηβους δεκαπέντε ετών είναι υπέρβαρος ή παχύσαρκος και ένας στους τρεις ενήλικες δεν κινείται αρκετά. Αυτοί είναι οι «λογαριασμοί» του ΓεΣΥ της επόμενης εικοσαετίας.

Πολλά κομμάτια, κανένα πάζλ

Η Κύπρος δεν έχει φορέα δημόσιας υγείας. Οι αρμοδιότητες μοιράζονται στις Ιατρικές και Υπηρεσίες Δημόσιας Υγείας, στη Μονάδα Παρακολούθησης Υγείας, στον τομέα Περιβαλλοντικής Υγείας και στο Γενικό Χημείο του Κράτους, ενώ σημαντικό έργο γίνεται σε άλλα Υπουργεία, Δήμους, ανεξάρτητες Αρχές, πανεπιστήμια και οργανώσεις. Το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Συστημάτων Υγείας σημειώνει ότι οι υπηρεσίες δημόσιας υγείας είναι κατανεμημένες σε πολλούς φορείς, χωρίς σαφή δομή. Τα αποτελέσματα φαίνονται αφού το 2019 μόλις 26% των ανθρώπων άνω των 65 εμβολιάστηκαν κατά της γρίπης (ΕΕ: 42%) και μόλις 31% των γυναικών έκαναν μαστογραφία σε δημόσιες δομές (ΕΕ: 59%).

Ο κατακερματισμός έχει κόστος. Τα ίδια προβλήματα, όπως η παχυσαρκία, το κάπνισμα, η χρήση ουσιών και η ψυχική υγεία των νέων, αντιμετωπίζονται από πολλούς φορείς με δικά τους κονδύλια και χωρίς κοινούς στόχους. Προγράμματα ξεκινούν με ευρωπαϊκά κονδύλια και σταματούν όταν αυτά τελειώνουν. Κανείς δεν έχει την ευθύνη να αξιολογεί τι δουλεύει και να κλιμακώνει ό,τι πετυχαίνει.

Φυσικά δεν ξεκινάμε από το μηδέν. Το Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία του ΤΕΠΑΚ, παράγει έρευνα και εκπαιδεύει επιστήμονες δημόσιας υγείας. Η Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων εφαρμόζει τεκμηριωμένα προγράμματα πρόληψης, και η Κυπριακή Εταιρεία Επιδημιολογίας και Δημόσιας Υγείας συνδέει τους επαγγελματίες του χώρου με την Ευρωπαϊκή Ένωση Δημόσιας Υγείας. Υπάρχουν γνώση και θέληση αλλά λείπει ο φορέας που θα τα συνδέσει και θα δώσει κατεύθυνση.

Πέρα από τις εκστρατείες

Η κυρίαρχη απάντηση στην Κύπρο είναι η εκστρατεία ενημέρωσης. Η αλήθεια όμως είναι ότι η γνώση είναι απαραίτητη, αλλά σπάνια αρκεί. Όλοι ξέρουμε ότι το κάπνισμα βλάπτει για παράδειγμα αλλά η συμπεριφορά μας διαμορφώνεται κυρίως από το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Η Theresa Marteau και οι συνεργάτες της στο Κέμπριτζ επισημαίνουν ότι μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς μας είναι αυτόματο και πυροδοτείται από το περιβάλλον, γι’ αυτό οι παρεμβάσεις που βασίζονται μόνο στην πληροφόρηση συχνά αποτυγχάνουν. Ανασκόπηση Cochrane της ίδιας μονάδας εκτίμησε ότι η μείωση των μεγάλων μερίδων φαγητού θα μπορούσε να μειώσει την ημερήσια πρόσληψη θερμίδων των Βρετανών έως και 16%.

Για τον ίδιο λόγο το κοινωνικο-οικολογικό μοντέλο υπογραμμίζει ότι η υγεία κρίνεται ταυτόχρονα στο άτομο, στην οικογένεια, στο σχολείο και την εργασία, στην κοινότητα και στην πολιτική. Οι παρεμβάσεις με τα μεγαλύτερα αποτελέσματα δούλεψαν σε πολλά επίπεδα μαζί:

Φινλανδία. Από τη δεκαετία του 1970, ξεκινώντας από τη Βόρεια Καρελία, κοινότητες, βιομηχανία τροφίμων, σχολεία και υπηρεσίες υγείας δούλεψαν μαζί. Στην ανατολική Φινλανδία η θνησιμότητα από στεφανιαία νόσο στις ηλικίες 35–64 μειώθηκε κατά 82% στους άνδρες και 84% στις γυναίκες σε 40 χρόνια ενώ περίπου τα δύο τρίτα της μείωσης εξηγούνται από λιγότερο κάπνισμα, χαμηλότερη χοληστερίνη και χαμηλότερη αρτηριακή πίεση.

Νόμοι για το κάπνισμα. Ανασκόπηση Cochrane 77 μελετών από 21 χώρες κατέληξε ότι οι νομοθετικές απαγορεύσεις βελτιώνουν την υγεία, με σαφέστερο εύρημα τη μείωση των εισαγωγών για οξέα στεφανιαία σύνδρομα.

Ηνωμένο Βασίλειο. Ο φόρος στα ζαχαρούχα αναψυκτικά ώθησε τις βιομηχανίες να μειώσουν τη ζάχαρη. Συνδέθηκε με 8% λιγότερη παχυσαρκία στα κορίτσια 10–11 ετών (περίπου 5.000 περιπτώσεις τον χρόνο), με μεγαλύτερο όφελος στις φτωχότερες περιοχές.

Τίποτα από αυτά δεν έγινε μέσα στο ιατρείο. Το σύστημα υγείας συμβάλλει με εμβολιασμούς, προσυμπτωματικούς έλεγχους και συμβουλές, και το ΓεΣΥ σχεδιάστηκε για να θεραπεύει, όχι για να προλαμβάνει. Η δημόσια υγεία γίνεται κυρίως έξω από αυτό: στα σχολεία, στις γειτονιές, στους Δήμους, στις αγορές, στη φορολογία και στον πολεοδομικό σχεδιασμό.

Τι θα έκανε ένα Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας

Η πρόληψη δεν είναι ένα πρόγραμμα αλλά είναι κουλτούρα που χτίζεται με θεσμούς, χρηματοδότηση και συνέχεια. Με βάση τη Χάρτα της Οττάβας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (1986) και όσα ακολούθησαν, μια τέτοια κουλτούρα στηρίζεται σε πέντε πυλώνες:

1. Δράση στις ρίζες: στις ανισότητες, στο ψυχοκοινωνικό στρες, στην απομόνωση και στις εμπορικές πρακτικές που προωθούν βλαβερά προϊόντα και όχι μόνο στις ατομικές «κακές επιλογές».
2. Υγεία σε όλες τις πολιτικές: η παιδεία, οι μεταφορές, η στέγαση, η εργασία και τα οικονομικά επηρεάζουν την υγεία περισσότερο από το Υπουργείο Υγείας.
3. Υποστηρικτικά περιβάλλοντα: σχολεία, χώροι εργασίας και γειτονιές όπου η υγιής επιλογή πρέπει να είναι η εύκολη επιλογή.
4. Ενδυνάμωση κοινοτήτων και γραμματισμός υγείας: πολίτες που συνδιαμορφώνουν τις λύσεις και μπορούν να κρίνουν την πληροφορία σε μια εποχή παραπληροφόρησης.
5. Θεσμική και οικονομική δέσμευση: στόχοι πρόληψης γραμμένοι σε νόμους και προϋπολογισμούς, ώστε να μην εξαρτώνται από το εκάστοτε κονδύλι.

Αυτόν τον ρόλο έχουν οι εθνικοί φορείς δημόσιας υγείας στην Ευρώπη; για παράδειμα το THL στη Φινλανδία, το RIVM στην Ολλανδία, η Folkhälsomyndigheten στη Σουηδία, η Santé publique France, ο ΕΟΔΥ στην Ελλάδα. Ένα κυπριακό Ινστιτούτο, με επιστημονική αυτονομία και σαφή εντολή, θα μπορούσε:

• να συγκεντρώνει και να αξιοποιεί τα δεδομένα για την υγεία του πληθυσμού
• να σχεδιάζει και να αξιολογεί προγράμματα πρόληψης με βάση τεκμήρια
• να συντονίζει Υπουργεία, Δήμους, Αρχές, πανεπιστήμια και οργανώσεις γύρω από κοινούς στόχους
• να συμβουλεύει την Πολιτεία και τη Βουλή για τις επιπτώσεις των πολιτικών στην υγεία
• να είναι αξιόπιστη φωνή ενημέρωσης σε καιρούς κρίσης, όπως έδειξε η πανδημία

Πού θέλουμε να πάμε;

Το Ινστιτούτο Καρκίνου απέδειξε ότι, όταν υπάρχει πολιτική βούληση, η Κύπρος μπορεί να συντονίσει τις δυνάμεις της. Η δημόσια υγεία αξίζει την ίδια σοβαρότητα, γιατί αφορά όλες τις νόσους που δεν χρειάζεται να συμβούν. Ως πρώτο βήμα έχουμε ανάγκη από έναν εθνικό διάλογο με το Υπουργείο Υγείας, τα άλλα Υπουργεία, την Τοπική Αυτοδιοίκηση, τα πανεπιστήμια, τις επιστημονικές εταιρείες και τους πολίτες, γύρω από τρία ερωτήματα: ποια υγεία θέλουμε για τον πληθυσμό σε δέκα χρόνια, ποιος θα λογοδοτεί γι’ αυτήν, και πόσα είμαστε έτοιμοι να επενδύσουμε στην πρόληψη.

Η θεραπεία θα παραμένει πάντα απαραίτητη. Μια χώρα όμως που επενδύει μόνο στη θεραπεία θα πληρώνει συνεχώς για τα ίδια προβλήματα. Ήρθε η ώρα να αποκτήσουμε και εμείς Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας.

* Ο Δρ Άγγελος Π. Κασσιανός είναι Επίκουρος Καθηγητής Ψυχολογίας Υγείας στο Τμήμα Νοσηλευτικής του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου και Επικεφαλής του Εργαστηρίου Συμπεριφορικών Επιστημών στην Υγεία (BSiH).