Η υπογραφή της σύμβασης για τα πρώτα κεντρικά συστήματα αποθήκευσης του ΔΣΜΚ αποτελεί μια θετική εξέλιξη. Η υπογραφή, όμως, δεν σημαίνει αυτόματη λειτουργία. Την ίδια ώρα, η ιδιωτική αποθήκευση δεν προχωρεί με την ταχύτητα που απαιτεί το πρόβλημα. Η αγορά, ωστόσο, δεν είναι δίκαιη ούτε όταν ευνοεί τον ιδιώτη, ούτε όταν ευνοεί το μονοπώλιο. Είναι δίκαιη όταν η τεχνική αξία, η ετοιμότητα και το κόστος είναι προς ουσιαστικό όφελος των καταναλωτών.
Του Σωτήρη Κυπριανού
*Σύμβουλος Ενέργειας
Σε ένα απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα, με αυξανόμενες περικοπές ΑΠΕ και συνεχή εξάρτηση από ακριβά καύσιμα, όπως είναι αυτό της Κύπρου, τα 120 MW και τα 400 MWh που προγραμματίζονται να εγκατασταθούν σε τρεις υποσταθμούς μπορούν να προσφέρουν πραγματική αξία.
Αυτή η αξία δεν έγκειται στο γεγονός ότι οι μπαταρίες θα αποθηκεύουν την ηλιακή ενέργεια που σήμερα χάνεται. Βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητά τους να στηρίξουν την ασφάλεια και την ευστάθεια του ενεργειακού συστήματος. Ιδιαίτερα η μονάδα, με δυνατότητα grid-forming, μπορεί -εφόσον αποδώσει όπως σχεδιάζεται- να μειώσει μέρος της ανάγκης για Υποχρεωτικά Ενταγμένες Μονάδες (ΥΕΜ). Αυτό έχει σημασία. Όσο περισσότερες συμβατικές μονάδες πρέπει να παραμένουν σε λειτουργία για τεχνικούς λόγους, τόσο λιγότερος χώρος μένει για φωτοβολταϊκή παραγωγή τις ώρες υψηλής ηλιοφάνειας. Αν η κεντρική αποθήκευση μειώσει αυτό το τεχνικό ελάχιστο, μπορεί να περιορίσει τις περικοπές ΑΠΕ, να μειώσει την κατανάλωση καυσίμων και να βελτιώσει το κόστος λειτουργίας του συστήματος. Ένα θετικό σενάριο, το οποίο οφείλουμε να αναγνωρίσουμε.
Η υπογραφή, όμως, δεν σημαίνει λειτουργία. Η αρχική απόφαση της ΡΑΕΚ προέβλεπε ότι η υλοποίηση και η σύνδεση των συστημάτων θα ολοκληρωνόταν μέχρι τον Ιούνιο του 2026. Στη συνέχεια, το χρονοδιάγραμμα μετατέθηκε για τον Δεκέμβριο του 2026. Σήμερα, η δημόσια δέσμευση είναι ότι τα συστήματα θα τεθούν σε λειτουργία το καλοκαίρι του 2027. Άρα, η πρόσφατη τελετή δεν σηματοδοτεί την είσοδο της αποθήκευσης στο σύστημα. Σηματοδοτεί την έναρξη της υλοποίησης ενός έργου, που αρχικά παρουσιαζόταν ως άμεση απάντηση στο πρόβλημα.
Δεν χρειάζεται, βέβαια, να προεξοφλήσουμε νέα καθυστέρηση. Το καταγεγραμμένο ιστορικό του έργου αρκεί: ο αρχικός στόχος έχει ήδη μετακινηθεί. Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία, από τη στιγμή που η κεντρική αποθήκευση δεν ήταν μια συνηθισμένη επένδυση. Η νομοθεσία, κατ’ αρχάς, δεν επιτρέπει στον Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς να κατέχει και να λειτουργεί αποθήκευση. Για το συγκεκριμένο έργο δόθηκε ειδική παρέκκλιση, ακριβώς επειδή θεωρήθηκε ότι η άμεση εγκατάσταση ήταν αναγκαία για το σύστημα.
Μια τέτοια παρέκκλιση μπορεί να δικαιολογείται. Σε ένα μικρό και απομονωμένο σύστημα υπάρχουν υπηρεσίες ασφάλειας, που ίσως δεν μπορούν να περιμένουν την πλήρη ωρίμανση της αγοράς. Η παρέκκλιση αυτή, όμως, δεν πρέπει να μετατραπεί σε υποκατάστατο της αγοράς.
Η ίδια η απόφαση της ΡΑΕΚ αναγνωρίζει ότι υπάρχει χώρος για ιδιωτική αποθήκευση και προβλέπει προτεραιότητα σε μονάδες που δραστηριοποιούνται στην αγορά για την παροχή των σχετικών υπηρεσιών προς τον ΔΣΜΚ. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο πρέπει να επικεντρωθεί η συζήτηση.
Σήμερα, υπάρχει ιδιωτικό ενδιαφέρον για αποθήκευση. Υπάρχουν αιτήσεις για αυτόνομα συστήματα, αιτήσεις από υφιστάμενα φωτοβολταϊκά πάρκα και έργα που βρίσκονται σε ώριμο στάδιο. Ορισμένα έχουν λάβει όρους σύνδεσης. Άλλα παραμένουν σε αξιολόγηση, περιμένοντας τεχνικές μελέτες, κριτήρια ωριμότητας ή αποφάσεις για τη δυνατότητα σύνδεσης.
Η πραγματικότητα, επομένως, δεν είναι ότι δεν υπάρχει ιδιωτική αποθήκευση. Η πραγματικότητα είναι ότι δεν προχωρά με την ταχύτητα που απαιτεί το πρόβλημα. Εδώ ακριβώς είναι που δημιουργείται η αντίφαση. Η Κύπρος πανηγυρίζει δικαίως για την υπογραφή ενός δημόσιου έργου που αναμένεται να λειτουργήσει το 2027. Την ίδια ώρα, υπάρχουν ιδιωτικές επενδύσεις αποθήκευσης που θα μπορούσαν να προσθέσουν ευελιξία νωρίτερα, αλλά παραμένουν εγκλωβισμένες σε διαδικασίες, αβεβαιότητα και όρους σύνδεσης.
Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι υπάρχει σκόπιμη προνομιακή μεταχείριση υπέρ του δημόσιου έργου. Αποδεικνύει όμως ένα προβληματικό αποτέλεσμα: το κράτος δημιουργεί μια εξαιρετική διαδρομή για τη δική του αποθήκευση, ενώ η υπόλοιπη αγορά ακόμη προσπαθεί να καταλάβει πότε και με ποιους κανόνες μπορεί να συνδεθεί.
Η λύση δεν είναι να σταματήσει το κεντρικό έργο. Η λύση είναι να σταματήσει η λογική ότι το κεντρικό έργο αρκεί. Η κεντρική αποθήκευση πρέπει να λειτουργήσει ως στρατηγικό εργαλείο για τις ανάγκες ασφάλειας του συστήματος, για τη μείωση των ΥΕΜ και για υπηρεσίες που η αγορά δεν μπορεί ακόμη να προσφέρει επαρκώς.
Η ιδιωτική αποθήκευση πρέπει να μπορεί να λειτουργήσει ανταγωνιστικά, να συνδέεται με σαφή και δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα και να συμμετέχει ισότιμα στις υπηρεσίες ευελιξίας, εξισορρόπησης και ασφάλειας του συστήματος. Αυτό είναι το πραγματικό τεστ. Όχι, αν θα εγκατασταθούν 120 MW το 2027. Αλλά, εάν μέχρι τότε η Κύπρος θα έχει δημιουργήσει ένα πλαίσιο όπου κάθε ώριμη επένδυση αποθήκευσης, δημόσια ή ιδιωτική, θα έχει καθαρούς κανόνες, ίση πρόσβαση και πραγματική δυνατότητα να προσφέρει στο σύστημα.
Η αγορά δεν είναι δίκαιη όταν ευνοεί τον ιδιώτη. Ούτε είναι δίκαιη όταν ευνοεί το μονοπώλιο. Είναι δίκαιη όταν η τεχνική αξία, η ετοιμότητα και το κόστος για τον καταναλωτή καθορίζουν ποιος προχωρά πρώτος. Η Κύπρος χρειάζεται την κεντρική αποθήκευση. Χρειάζεται όμως εξίσου να επιτρέψει στην αποθήκευση που είναι έτοιμη, να έρθει, ούτως ώστε να λειτουργήσει επί ίσους όρους η Ανταγωνιστική Αγορά Ηλεκτρισμού προς όφελος των καταναλωτών.
