Μια φαινομενικά απλή σκηνή σε αγρόκτημα των αυστριακών Άλπεων εξελίχθηκε σε επιστημονική ανακάλυψη με ιδιαίτερη σημασία. Μια αγελάδα κατάφερε να καταγραφεί ως το πρώτο βοοειδές που χρησιμοποιεί εργαλείο με τρόπο που πληροί τους αυστηρούς επιστημονικούς ορισμούς της «σκόπιμης χρήσης εργαλείων».
Η Βερόνικα, μια αγελάδα φυλής Braunvieh, ζει ως κατοικίδιο ζώο στο αγρόκτημα του Witgar Wiegele στην Αυστρία. Για σχεδόν εννέα χρόνια, ο ιδιοκτήτης της παρατηρούσε μια επαναλαμβανόμενη αλλά εντυπωσιακή συμπεριφορά: η αγελάδα έπιανε αντικείμενα –ξύλα και αργότερα μια σκούπα– με το στόμα της και τα χρησιμοποιούσε για να ξύνεται, χωρίς καμία απολύτως εκπαίδευση.
Όταν η συμπεριφορά αυτή καταγράφηκε σε βίντεο και στάλθηκε στη γνωστική βιολόγο Alice Auersperg από το University of Veterinary Medicine Vienna, οι ερευνητές αντιλήφθηκαν ότι δεν επρόκειτο για μια τυχαία αλληλεπίδραση ζώου–αντικειμένου. Όπως εξήγησε η ίδια, τα περισσότερα σχετικά βίντεο δείχνουν απλή χρήση αντικειμένων χωρίς σαφή γνωστική πρόθεση. Στην περίπτωση της Βερόνικα, όμως, το εργαλείο λειτουργούσε ξεκάθαρα ως «προέκταση του σώματός της».
Μαζί με τον συνάδελφό της Antonio Osuna-Mascaró, η Auersperg προχώρησε σε συστηματική μελέτη της συμπεριφοράς. Οι ερευνητές τοποθετούσαν επανειλημμένα μπροστά στη Βερόνικα μια σκούπα σε τυχαίο προσανατολισμό. Η επιλογή του αντικειμένου ήταν κρίσιμη: η σκούπα διαθέτει λειτουργικό άκρο (τη βούρτσα) και μη λειτουργικό (το χερούλι). Αν η αγελάδα κατανοούσε τις ιδιότητες του εργαλείου, θα έπρεπε να επιλέγει συνειδητά το κατάλληλο άκρο.
Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν αυτή την υπόθεση. Η Βερόνικα χρησιμοποιούσε τη βούρτσα περίπου δυόμισι φορές συχνότερα από το χερούλι. Μετά από περίπου 70 δοκιμές, η συμπεριφορά της έγινε ακόμη πιο σύνθετη: για το παχύ δέρμα της ράχης της κρατούσε τη σκούπα από το χερούλι και ξυνόταν έντονα με τη σκληρή βούρτσα. Αντίθετα, για πιο ευαίσθητα σημεία, όπως ο μαστός ή ο ομφαλός της, κρατούσε τη σκούπα από τη βούρτσα και χρησιμοποιούσε απαλά το χερούλι.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε και το γεγονός ότι η αγελάδα φαινόταν να «σχεδιάζει» τη χρήση του εργαλείου πριν το πιάσει. Γνώριζε εκ των προτέρων ποιο σημείο του σώματός της ήθελε να ξύσει και προσαρμοζόταν αναλόγως. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αν το κράτημα δεν της επέτρεπε να φτάσει το επιθυμητό σημείο, άφηνε τη σκούπα και την έπιανε ξανά από διαφορετικό σημείο – μια διαδικασία ιδιαίτερα απαιτητική για την ανατομία του στόματός της.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Current Biology και αποτελεί την πρώτη τεκμηριωμένη απόδειξη χρήσης πολυλειτουργικού εργαλείου από βοοειδές. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι καθοριστικό ρόλο φαίνεται να παίζει το πλούσιο και μεταβαλλόμενο περιβάλλον στο οποίο ζει η Βερόνικα – με διαφορετικά λιβάδια, στάβλους και αντικείμενα.
Η ανακάλυψη αυτή έρχεται να υπενθυμίσει ότι η νοημοσύνη των ζώων συχνά υποτιμάται και ότι η καθημερινή αλληλεπίδραση νου, σώματος και περιβάλλοντος μπορεί να οδηγήσει σε δεξιότητες που σπάνια τους αποδίδουμε.
