Αυτό ακριβώς είναι ο Γραμματισμός στα Μέσα (Media Literacy), μια δεξιότητα που η Ευρωπαϊκή Ένωση χαρακτηρίζει πλέον θεμελιώδη για τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και την προσωπική ασφάλεια των πολιτών. Δεν πρόκειται για μια ακόμη εκπαιδευτική μόδα, αλλά για μια απάντηση σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία παράγεται, διαδίδεται και καταναλώνεται με ταχύτητες που δεν είχαν ποτέ ξανά υπάρξει.
Από τη γνώση στην κριτική σκέψη
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο γραμματισμός στα Μέσα δεν περιορίζεται στην ικανότητα χρήσης ενός υπολογιστή ή ενός κινητού τηλεφώνου. Περιλαμβάνει την ικανότητα πρόσβασης στις πληροφορίες, την αξιολόγηση της αξιοπιστίας τους, τη διάκριση ανάμεσα σε γεγονότα και γνώμες, την αναγνώριση παραπλανητικού περιεχομένου και την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν τα σύγχρονα ψηφιακά οικοσυστήματα.
Με άλλα λόγια, ο σημερινός πολίτης καλείται να αναπτύξει δεξιότητες κριτικής σκέψης αντίστοιχες με εκείνες που απαιτούσε άλλοτε η εκμάθηση της ανάγνωσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο εισηγητής της σχετικής έκθεσης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο Ισπανός ευρωβουλευτής Marcos Ros Sempere, έκανε μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική σύγκριση:
«Πριν από εκατό χρόνια προτεραιότητα των δημόσιων πολιτικών ήταν να μάθουν όλοι να διαβάζουν και να γράφουν. Σήμερα, το να μάθουμε στους πολίτες να κινούνται κριτικά μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον είναι εξίσου σημαντικό.»
Όταν ο αλγόριθμος αποφασίζει τι θα δεις
Η μεγαλύτερη ίσως αλλαγή της τελευταίας δεκαετίας είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αναζητούν πλέον ενεργά την ενημέρωση. Η ενημέρωση τους βρίσκει.
Τα κοινωνικά δίκτυα, οι μηχανές αναζήτησης και οι πλατφόρμες streaming επιλέγουν μέσω αλγορίθμων ποιο περιεχόμενο θα εμφανιστεί στην οθόνη κάθε χρήστη.
Αυτό σημαίνει ότι δύο άνθρωποι που ανοίγουν την ίδια εφαρμογή μπορεί να δουν εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
Όπως επισημαίνει ο Ros Sempere, «κάθε φορά που ανοίγεις μια συσκευή, η πληροφορία σου “σπρώχνεται”. Πολλοί πολίτες δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτό που βλέπουν έχει ήδη επιλεγεί από αλγορίθμους».
Η συνειδητοποίηση αυτής της διαδικασίας αποτελεί ίσως το πρώτο μάθημα του σύγχρονου γραμματισμού στα Μέσα.
Η παραπληροφόρηση δεν είναι μόνο πολιτική
Όταν γίνεται λόγος για ψευδείς ειδήσεις, οι περισσότεροι σκέφτονται εκλογές και πολιτική προπαγάνδα.
Οι ειδικοί, όμως, επισημαίνουν ότι η παραπληροφόρηση επηρεάζει πλέον κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής.
Ψευδοεπιστημονικές συμβουλές για την υγεία, θεωρίες συνωμοσίας, οικονομικές απάτες, επενδυτικές κομπίνες, deepfakes, ψεύτικες φωτογραφίες και βίντεο, ακόμη και τεχνητά δημιουργημένες «μαρτυρίες» μπορούν να επηρεάσουν αποφάσεις με πραγματικές συνέπειες.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θεωρεί ότι ο γραμματισμός στα Μέσα αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο προστασίας τόσο των δημοκρατικών θεσμών όσο και της δημόσιας υγείας και της προσωπικής ασφάλειας των πολιτών.
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τα πάντα
Η εμφάνιση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης επιτάχυνε ακόμη περισσότερο τις εξελίξεις.
Σήμερα, είναι εφικτό να παραχθούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα φωτογραφίες, βίντεο ή ηχητικά αποσπάσματα που μοιάζουν απολύτως αληθινά χωρίς να είναι.
Για τον λόγο αυτό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά σαφή σήμανση του περιεχομένου που δημιουργείται ή τροποποιείται με τεχνητή νοημοσύνη, καθώς και ένταξη της εκπαίδευσης γύρω από την AI σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης.
Οι influencers στο μικροσκόπιο
Ένα ακόμη ζήτημα που αναδεικνύεται είναι ο ολοένα και μεγαλύτερος ρόλος των influencers.
Πολλοί νέοι ενημερώνονται πλέον περισσότερο από δημιουργούς περιεχομένου παρά από δημοσιογραφικούς οργανισμούς.
Ορισμένοι, όμως, προωθούν προϊόντα ή απόψεις χωρίς να αποκαλύπτουν ότι αμείβονται γι’ αυτό.
Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επιβάλει μεγαλύτερη διαφάνεια στις εμπορικές συνεργασίες των influencers, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν πότε ένα μήνυμα αποτελεί διαφήμιση και πότε ανεξάρτητη άποψη.
Δεν αρκεί η εκπαίδευση
Παρά την αυξανόμενη σημασία του γραμματισμού στα Μέσα, αρκετοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η εκπαίδευση από μόνη της δεν επαρκεί.
Το αμερικανικό δίκτυο Media Literacy Now υπογραμμίζει ότι πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν πώς να ελέγχουν πληροφορίες, αλλά επιλέγουν να μην το κάνουν όταν οι ειδήσεις επιβεβαιώνουν τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις τους.
Η ψυχολογία, η πολιτική ταυτότητα και οι γνωστικές προκαταλήψεις συχνά υπερισχύουν της λογικής αξιολόγησης των γεγονότων.
Γι’ αυτό οι ειδικοί θεωρούν ότι ο γραμματισμός στα Μέσα πρέπει να συνοδεύεται από καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της διανοητικής ταπεινότητας και της διάθεσης αμφισβήτησης ακόμη και των πληροφοριών που συμφωνούν με τις προσωπικές μας απόψεις.
Η επιστήμη συμφωνεί
Η επιστημονική βιβλιογραφία των τελευταίων ετών συγκλίνει στο ίδιο συμπέρασμα.
Ο γραμματισμός στα Μέσα δεν είναι απλώς τεχνική κατάρτιση αλλά μια παιδαγωγική διαδικασία που καλλιεργεί ενεργούς πολίτες, ικανούς να αναλύουν, να αμφισβητούν και να αξιολογούν την πληροφορία πριν τη διαδώσουν ή τη χρησιμοποιήσουν για να λάβουν αποφάσεις.
Παράλληλα, νεότερες ερευνητικές εργασίες δείχνουν ότι οι νέοι συχνά υπερεκτιμούν τις ψηφιακές τους δεξιότητες. Αν και αισθάνονται εξοικειωμένοι με την τεχνολογία, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τα deepfakes, τις αλγοριθμικές προκαταλήψεις και τις τεχνικές χειραγώγησης.
Μια νέα βασική δεξιότητα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει πλέον ο γραμματισμός στα Μέσα να διδάσκεται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης αλλά και στη διά βίου μάθηση.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά κοινή στρατηγική, χρηματοδότηση, εκπαίδευση εκπαιδευτικών και συμμετοχή γονέων, δημοσιογράφων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, ώστε η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων να μη διαφέρει από χώρα σε χώρα.
Σε μια εποχή όπου οι ψευδείς ειδήσεις, οι αλγόριθμοι, η τεχνητή νοημοσύνη και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης επηρεάζουν καθημερινά τις αποφάσεις εκατομμυρίων ανθρώπων, ο γραμματισμός στα Μέσα παύει να αποτελεί προνόμιο των δημοσιογράφων ή των ειδικών της επικοινωνίας.
Μετατρέπεται σε προϋπόθεση για την άσκηση της ιδιότητας του πολίτη.
Ίσως, τελικά, η πιο σημαντική δεξιότητα του 21ου αιώνα να μην είναι η δυνατότητα πρόσβασης στην πληροφορία, αλλά η ικανότητα να αναγνωρίζουμε ποια πληροφορία αξίζει πραγματικά να πιστέψουμε
The post Γραμματισμός στα Μέσα: Η νέα «ανάγνωση και γραφή» της ψηφιακής εποχής appeared first on SciNews.eu.
