Ένα μπόνους από την εργασία, μια επιστροφή φόρου, ένα χρηματικό δώρο ή ένα απρόσμενο έσοδο προκαλεί συνήθως ένα ευχάριστο συναίσθημα: ξαφνικά έχουμε στη διάθεσή μας χρήματα που δεν είχαμε υπολογίσει στον μηνιαίο προϋπολογισμό.
Παρότι ένα ευρώ έχει την ίδια οικονομική αξία ανεξάρτητα από την προέλευσή του, δεν το αντιμετωπίζουμε πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Τα χρήματα του μισθού μπορεί να κατευθυνθούν στους λογαριασμούς, στο ενοίκιο και στην αποταμίευση, ενώ ένα αντίστοιχο ποσό από μπόνους μπορεί να δαπανηθεί πολύ πιο εύκολα σε ταξίδια, εξόδους ή αγορές.
Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί διαφορετικούς «νοητικούς λογαριασμούς» για τα χρήματα.
Η θεωρία του νοητικού λογαριασμού
Ο οικονομολόγος Richard Thaler χρησιμοποίησε τον όρο mental accounting, δηλαδή νοητική λογιστική, για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατηγοριοποιούν τα χρήματά τους ανάλογα με την προέλευση και τον σκοπό τους.
Στην πράξη, δημιουργούμε διαφορετικούς λογαριασμούς στο μυαλό μας:
- χρήματα για τις βασικές ανάγκες,
- χρήματα για διασκέδαση,
- αποταμιεύσεις,
- χρήματα από δώρα ή επιστροφές,
- και έκτακτα έσοδα.
Από καθαρά οικονομική άποψη, τα χρήματα θα έπρεπε να είναι πλήρως εναλλάξιμα. Ένα ποσό €500 μπορεί να πληρώσει έναν λογαριασμό είτε προέρχεται από μισθό είτε από μπόνους.
Ψυχολογικά, όμως, η προέλευση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο επιτρέπουμε στον εαυτό μας να το χρησιμοποιήσει.
Το μπόνους μοιάζει με «δωρεάν χρήμα»
Ένα εργασιακό μπόνους δεν είναι πραγματικά δωρεάν χρήμα. Συνήθως αποτελεί ανταμοιβή για την απόδοση ή μέρος της συνολικής αμοιβής ενός εργαζομένου. Επειδή, όμως, βρίσκεται έξω από τον τακτικό μισθό, μπορεί να εκλαμβάνεται ως κάτι πρόσθετο και διαθέσιμο για άμεση κατανάλωση.
Αυτό μειώνει την ψυχολογική αντίσταση απέναντι στη δαπάνη. Μια αγορά που θα φαινόταν υπερβολική εάν έπρεπε να πληρωθεί από τον μηνιαίο μισθό μπορεί ξαφνικά να φαίνεται απολύτως δικαιολογημένη όταν χρηματοδοτείται από ένα μπόνους.
Τι δείχνουν τα πραγματικά δεδομένα
Μελέτη των Katherine Milkman και John Beshears εξέτασε τη συμπεριφορά χιλιάδων πελατών διαδικτυακού καταστήματος τροφίμων όταν χρησιμοποιούσαν εκπτωτικό κουπόνι αξίας 10 δολαρίων.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι, όταν εξαργύρωναν το κουπόνι, οι πελάτες αύξαναν τη συνολική τους δαπάνη κατά 1,59 δολάρια. Το επιπλέον ποσό κατευθυνόταν κυρίως σε προϊόντα που δεν αγόραζαν συνήθως.
Το κουπόνι δεν οδήγησε απλώς σε εξοικονόμηση. Έδωσε στους καταναλωτές την αίσθηση ότι διέθεταν επιπλέον χρήματα μέσα στον συγκεκριμένο «λογαριασμό» αγορών, με αποτέλεσμα να προσθέσουν προϊόντα που διαφορετικά πιθανόν να μην αγόραζαν.
Η μελέτη αφορούσε ένα μικρό όφελος σε συγκεκριμένο περιβάλλον και δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτόματα σε κάθε μορφή μπόνους. Αποτυπώνει, όμως, πώς ακόμη και ένα μικρό έκτακτο ποσό μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά μας.
Από τις επιστροφές φόρου στην κατανάλωση
Το φαινόμενο έχει καταγραφεί και σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Έρευνα για τις φορολογικές επιστροφές που δόθηκαν σε αμερικανικά νοικοκυριά το 2001 εκτίμησε ότι οι οικογένειες δαπάνησαν περίπου το 20% έως 40% των ποσών σε μη διαρκή καταναλωτικά αγαθά κατά το τρίμηνο στο οποίο τα έλαβαν.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι ολόκληρο το έκτακτο ποσό καταναλώνεται. Ένα σημαντικό μέρος μπορεί να αποταμιευτεί, να χρησιμοποιηθεί για αποπληρωμή χρέους ή να παραμείνει διαθέσιμο για μελλοντικές ανάγκες.
Δείχνει, όμως, ότι ένα προσωρινό και μη επαναλαμβανόμενο έσοδο μπορεί να προκαλέσει άμεση αύξηση της κατανάλωσης, ακόμη κι αν το μακροπρόθεσμο εισόδημα του νοικοκυριού δεν έχει αλλάξει.
Γιατί επιλέγουμε περισσότερο την απόλαυση
Πειραματική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 εξέτασε πώς επηρεάζει η προέλευση των χρημάτων τις καταναλωτικές επιλογές.
Οι συμμετέχοντες που κλήθηκαν να φανταστούν ότι έλαβαν απρόσμενα χρήματα έδειξαν μεγαλύτερη προτίμηση σε αγορές απόλαυσης και εμπειρίες, όπως ένα ποιοτικό γεύμα ή ένα ταξίδι. Όσοι θεωρούσαν ότι το ίδιο ποσό προερχόταν από εργασία έτειναν περισσότερο προς πρακτικές αγορές.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν, ωστόσο, ότι η τάση προς την κατανάλωση απόλαυσης περιοριζόταν σε άτομα που αισθάνονταν οικονομική στενότητα.
Άρα, δεν αντιδρούν όλοι το ίδιο. Ένα νοικοκυριό που αντιμετωπίζει οικονομική πίεση είναι πιθανότερο να κατευθύνει τα πρόσθετα χρήματα σε βασικές ανάγκες ή οφειλές. Το ύψος του ποσού, το εισόδημα, η οικονομική ασφάλεια και οι υποχρεώσεις επηρεάζουν την τελική απόφαση.
Η ανάγκη για ανταμοιβή
Υπάρχει και ένας πιο απλός ψυχολογικός μηχανισμός: η ανάγκη να ανταμείψουμε τον εαυτό μας.
Ένα μπόνους μπορεί να συνδεθεί με την ιδέα ότι «το άξιζα» ή ότι αποτελεί ευκαιρία για μια αγορά που αναβάλλαμε. Η σκέψη αυτή δεν είναι απαραίτητα παράλογη. Ένα μέρος των χρημάτων μπορεί εύλογα να χρησιμοποιηθεί για απόλαυση.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αίσθηση της ανταμοιβής οδηγεί σε δαπάνες μεγαλύτερες από το ίδιο το έκτακτο έσοδο. Για παράδειγμα, ένα μπόνους €500 μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για μια αγορά €800, με τη διαφορά να μεταφέρεται σε πιστωτική κάρτα.
Το μέγεθος του ποσού αλλάζει τη συμπεριφορά
Δεν αντιμετωπίζουμε όλα τα έκτακτα έσοδα με τον ίδιο τρόπο.
Ένα μικρό ποσό είναι πιθανότερο να θεωρηθεί διαθέσιμο για άμεση κατανάλωση. Αντίθετα, ένα μεγαλύτερο ποσό μπορεί να αντιμετωπιστεί ως περιουσία και να κατευθυνθεί ευκολότερα στην αποταμίευση, σε μια επένδυση ή στην αποπληρωμή δανείου.
Η συμπεριφορά εξαρτάται επίσης από το αν το ποσό ήταν πραγματικά απρόσμενο. Ένα εγγυημένο ετήσιο μπόνους, το οποίο ο εργαζόμενος αναμένει και έχει ήδη εντάξει στον προϋπολογισμό του, λειτουργεί διαφορετικά από ένα απρόβλεπτο χρηματικό δώρο.
Πώς να αξιοποιήσουμε καλύτερα τα επιπλέον χρήματα
Ο στόχος δεν είναι να στερηθούμε κάθε απόλαυση. Είναι να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε με τα χρήματα πριν δημιουργηθεί η παρόρμηση για αγορά.
Μια πρακτική προσέγγιση είναι ο προκαθορισμένος διαχωρισμός του ποσού:
- ένα μέρος για αποταμίευση ή έκτακτη ανάγκη,
- ένα μέρος για αποπληρωμή ακριβού χρέους,
- και ένα μικρότερο μέρος για προσωπική ανταμοιβή.
Τα ποσοστά μπορούν να προσαρμοστούν στις ανάγκες κάθε ανθρώπου. Κάποιος χωρίς οικονομικό απόθεμα ή με οφειλές υψηλού επιτοκίου έχει διαφορετικές προτεραιότητες από κάποιον που διαθέτει ήδη επαρκείς αποταμιεύσεις.
Χρήσιμη είναι και μια περίοδος αναμονής λίγων ημερών πριν από οποιαδήποτε μεγάλη αγορά. Η απόσταση από τον αρχικό ενθουσιασμό βοηθά να αξιολογήσουμε το ποσό ως μέρος της συνολικής οικονομικής μας κατάστασης και όχι ως «δωρεάν χρήμα».
MoneyMatters Insight
Τα χρήματα ενός μπόνους, μιας επιστροφής ή ενός δώρου δεν έχουν μικρότερη αξία από τον μισθό μας. Ο εγκέφαλος, όμως, συχνά τα τοποθετεί σε έναν διαφορετικό νοητικό λογαριασμό και μας δίνει μεγαλύτερη άδεια να τα ξοδέψουμε.
Οι έρευνες δείχνουν ότι τα έκτακτα έσοδα μπορούν να ενισχύσουν την κατανάλωση και την προτίμηση σε αγορές απόλαυσης, αλλά η αντίδραση δεν είναι ίδια για όλους.
Το πιο αποτελεσματικό βήμα είναι να δώσουμε στα επιπλέον χρήματα συγκεκριμένο σκοπό πριν προλάβει η παρόρμηση να αποφασίσει για εμάς.
The post Η ψυχολογία των οικονομικών – Γιατί ξοδεύουμε πιο εύκολα ένα μπόνους: Η παγίδα των «έξτρα» χρημάτων appeared first on moneymatters.cy.
