- Ελλάδα, Δανία, Γερμανία, Αυστρία και Ολλανδία συμφώνησαν στην Κοπεγχάγη τρεις κατευθυντήριες αρχές και κοινά επόμενα βήματα για κέντρα επιστροφής εκτός ΕΕ.
- Δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη χώρα υποδοχής ούτε δεσμευτική συμφωνία. Η ομάδα περνά τώρα σε αποστολές αξιολόγησης και ενεργό διάλογο με πιθανούς εταίρους.
- Η ελληνική πλευρά θέτει ως πολιτικό στόχο λειτουργία πρώτου κέντρου το 2027, αλλά το χρονοδιάγραμμα εξαρτάται από συμφωνίες, εθνικές διαδικασίες και δικαστικό έλεγχο.
- Η νομιμότητα προϋποθέτει σεβασμό της αρχής μη επαναπροώθησης, ατομικές αποφάσεις, νόμιμη μεταχείριση και ανεξάρτητη παρακολούθηση.
Πέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης περνούν από τη θεωρητική συζήτηση στην αναζήτηση εταίρου για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής μεταναστών εκτός ευρωπαϊκού εδάφους. Η Ελλάδα, η Δανία, η Γερμανία, η Αυστρία και η Ολλανδία συμφώνησαν στις 4 Σεπτεμβρίου στην Κοπεγχάγη κοινές αρχές και χρονοδιάγραμμα εργασίας, με την ελληνική πλευρά να θέτει ως στόχο ένα πρώτο λειτουργικό κέντρο το 2027.
Δεν υπάρχει ακόμη τοποθεσία, υπογεγραμμένη συμφωνία ή έτοιμη εγκατάσταση. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη. Το σημερινό βήμα δημιουργεί κοινό διαπραγματευτικό πλαίσιο και επιτρέπει στην πενταμερή ομάδα να ξεκινήσει ενεργό διάλογο με τρίτες χώρες. Δεν εγγυάται ότι κάποια από αυτές θα δεχθεί τους όρους ούτε ότι το μοντέλο θα περάσει χωρίς νομικές προσφυγές.
Οι τρεις αρχές της Κοπεγχάγης
Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του δανικού Υπουργείου Μετανάστευσης, οι πέντε χώρες συμφώνησαν ότι το μοντέλο πρέπει:
- να έχει μετρήσιμη επίδραση στον περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης και του επιχειρηματικού μοντέλου των διακινητών,
- να είναι πανευρωπαϊκό και πλήρως συμβατό με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, ιδίως το δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων,
- να βασίζεται σε ισότιμη και αμοιβαία επωφελή συνεργασία με τη χώρα υποδοχής.
Η ομάδα συμφώνησε επίσης αποστολές σε πιθανές χώρες εταίρους, ώστε να ελέγξει εάν οι θεσμοί και τα πρότυπά τους πληρούν τις αρχές, καθώς και κοινό χρονοδιάγραμμα για τις εθνικές νομικές διαδικασίες.
Τι είπε η Ελλάδα και τι δεν αποκάλυψε
Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης δήλωσε στην Κοπεγχάγη ότι οι συζητήσεις με διαφορετικές χώρες εκτός ΕΕ βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο και ότι ο στόχος είναι ένα κέντρο να τεθεί σε λειτουργία το 2027. Απέφυγε να κατονομάσει υποψήφιες χώρες, λέγοντας ότι ανακοινώσεις θα γίνουν όταν υπάρξει πλήρης ετοιμότητα.
Διεθνή δημοσιεύματα έχουν αναφέρει χώρες όπως η Ρουάντα και η Ουγκάντα. Χωρίς επίσημη επιβεβαίωση και συμφωνία, όμως, τα ονόματα αυτά δεν μπορούν να παρουσιαστούν ως τελικές επιλογές.
Ποιους θα αφορούν τα return hubs
Η ευρωπαϊκή συζήτηση αφορά υπηκόους τρίτων χωρών που δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής και υπόκεινται σε εκτελεστή απόφαση επιστροφής. Δεν αφορά την εξωτερική εξέταση όλων των αιτήσεων ασύλου ούτε επιτρέπει συλλογικές μεταφορές χωρίς ατομική διαδικασία.
Η πολιτική συμφωνία για τον νέο ευρωπαϊκό Κανονισμό Επιστροφών προβλέπει δυνατότητα συμφωνιών με τρίτες χώρες που σέβονται τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αρχή της μη επαναπροώθησης. Αυτό σημαίνει ότι κανένα πρόσωπο δεν μπορεί να σταλεί σε τόπο όπου κινδυνεύει από δίωξη, βασανιστήρια ή απάνθρωπη μεταχείριση.
Τα πέντε νομικά σημεία που δεν παρακάμπτονται
Η Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου συνοψίζει πέντε προϋποθέσεις που έχει θέσει ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ:
- νόμιμη και εκτελεστή απόφαση για κάθε επιστρεφόμενο,
- συμμόρφωση με τους ευρωπαϊκούς κανόνες επιστροφής,
- σαφής συμφωνία με τη χώρα υποδοχής,
- νόμιμη μεταχείριση και πραγματική πρόσβαση σε δικαιώματα,
- ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολούθησης.
Το δύσκολο ερώτημα δεν είναι να γραφτούν οι εγγυήσεις, αλλά να μπορούν να επιβληθούν εκτός ευρωπαϊκού εδάφους. Ποιο δικαστήριο θα εξετάζει καταγγελία; Ποιος θα ελέγχει συνθήκες κράτησης; Τι συμβαίνει εάν η χώρα καταγωγής αρνείται την τελική επανεισδοχή; Αυτά είναι ζητήματα λειτουργίας, όχι δευτερεύουσες νομικές λεπτομέρειες.
Το οικονομικό και επιχειρησιακό στοίχημα
Η αποτελεσματικότητα θα κριθεί σε σχέση με το κόστος ανά πραγματική επιστροφή. Η εμπειρία εξωεδαφικών μοντέλων σε άλλες χώρες δείχνει ότι μπορούν να είναι ακριβά, να αφορούν περιορισμένο αριθμό ανθρώπων και να προκαλούν μακρές δικαστικές διαμάχες. Ένα κέντρο που φιλοξενεί ανθρώπους για μήνες χωρίς τελική επιστροφή μπορεί να δημιουργήσει νέο διοικητικό αδιέξοδο αντί να λύσει το παλιό.
Για τις πέντε κυβερνήσεις, το μοντέλο έχει και αποτρεπτικό στόχο: να μεταφέρει το μήνυμα ότι απόρριψη ασύλου οδηγεί πράγματι σε αναχώρηση. Η αποτροπή, όμως, είναι δύσκολο να μετρηθεί και δεν μπορεί να υποκαταστήσει νόμιμες οδούς, γρήγορες διαδικασίες ασύλου και συνεργασία επανεισδοχής με χώρες καταγωγής.
Η κυπριακή διάσταση
Η Κύπρος δεν είναι μέλος της πενταμερούς ομάδας που συναντήθηκε στην Κοπεγχάγη. Τον Ιούνιο, πάντως, η κυπριακή κυβέρνηση είχε δηλώσει ότι θα εξέταζε συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις μετά τη λήξη της προεδρίας της στο Συμβούλιο της ΕΕ. Αυτό δεν ισοδυναμεί με σημερινή ένταξη ούτε με δέσμευση σε συγκεκριμένο κέντρο.
Για τη Λευκωσία, το ερώτημα είναι εάν η συμμετοχή σε μεγαλύτερο συνασπισμό θα αυξήσει τη διαπραγματευτική ισχύ και θα μειώσει το ανά χώρα κόστος, χωρίς να δημιουργήσει ευθύνη για εγκατάσταση που δεν μπορεί να εποπτεύσει αποτελεσματικά.
Η Κοπεγχάγη παρήγαγε ένα πραγματικό πολιτικό βήμα: κοινές αρχές και εντολή για διαπραγματεύσεις. Το 2027, όμως, παραμένει στόχος και όχι βεβαιότητα. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο θα κριθεί από τη χώρα εταίρο, τη χρηματοδότηση, τη δικαστική αντοχή και κυρίως από το αν το σύστημα επιστρέφει ανθρώπους με νόμιμο και αξιοπρεπή τρόπο αντί να μεταφέρει την αβεβαιότητα εκτός ευρωπαϊκού οπτικού πεδίου.
