Κυπριακό: Νέα πενταμερής με όρους Γκουτέρες – Τα τρία τεστ πριν από τη μεγάλη συνάντηση

Ο Αντόνιο Γκουτέρες άνοιξε επισήμως τον δρόμο για νέα άτυπη συνάντηση σε διευρυμένη μορφή 5+1, χωρίς όμως να ορίσει ημερομηνία και χωρίς να παρουσιάσει τη σημερινή εξέλιξη ως επανέναρξη των συνομιλιών. Το μήνυμα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ μετά τις χωριστές και κοινές επαφές του με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν ήταν σαφές: η επόμενη μεγάλη συνάντηση θα συγκληθεί μόνο όταν έχει προηγηθεί «επαρκής προετοιμασία».

Η διατύπωση δεν είναι διαδικαστική λεπτομέρεια. Αποτελεί τον πυρήνα του νέου οδικού χάρτη του ΟΗΕ. Ο Γκουτέρες θέλει να αποφύγει ακόμη μία πολυμερή συνάντηση υψηλού συμβολισμού αλλά χαμηλού αποτελέσματος. Γι’ αυτό έθεσε τρία συγκεκριμένα τεστ πριν καλέσει στο ίδιο τραπέζι τις δύο πλευρές, την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, με τα Ηνωμένα Έθνη στον ρόλο του συντονιστή.

Τα τρία τεστ πριν από τη νέα 5+1

Το πρώτο τεστ αφορά τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Ο Γενικός Γραμματέας ζήτησε από τους δύο ηγέτες να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειες για πρακτικές συμφωνίες που να επηρεάζουν θετικά την καθημερινότητα των Κυπρίων. Η λογική είναι ότι η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να αποκατασταθεί μόνο με δηλώσεις καλής θέλησης. Χρειάζονται απτά αποτελέσματα που να αποδεικνύουν ότι οι δύο πλευρές μπορούν να συνεργαστούν.

Το δεύτερο τεστ είναι η μεθοδολογία. Πριν από τη σύγκληση της διευρυμένης συνάντησης πρέπει να υπάρχει επαρκής συνεννόηση για το πώς θα οργανωθεί η διαδικασία, ποια θέματα θα προηγηθούν, πώς θα καταγράφεται η πρόοδος και πώς θα αποφεύγεται μια ατέρμονη διαπραγμάτευση χωρίς πολιτικές αποφάσεις. Η απουσία χρονοδιαγράμματος επιτρέπει στον ΟΗΕ να εξετάσει πρώτα αν υπάρχει λειτουργική βάση για μια παραγωγική συνάντηση.

Το τρίτο και δυσκολότερο τεστ αφορά την ουσία του Κυπριακού. Ο Γκουτέρες ξεκαθάρισε ότι η προετοιμασία πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις συγκλίσεις που έχουν ήδη επιτευχθεί. Αυτό σημαίνει ότι τα Ηνωμένα Έθνη δεν βλέπουν τη νέα προσπάθεια ως εκκίνηση από μηδενική βάση. Οι προηγούμενες συμφωνημένες παράμετροι και τα σημεία σύγκλισης παραμένουν στο τραπέζι, ακόμη κι αν οι δύο πλευρές εξακολουθούν να προσεγγίζουν διαφορετικά το τελικό πλαίσιο της λύσης.

Συμφωνία για τη συνάντηση, όχι ακόμη για το περιεχόμενό της

Η σημαντική εξέλιξη είναι ότι, σύμφωνα με τον Γενικό Γραμματέα, υπάρχει κοινή συναίνεση από τις δύο πλευρές και τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις για τη σύγκληση της νέας συνάντησης. Αυτό διατηρεί ενεργό τον διεθνή μηχανισμό και μεταφέρει την ευθύνη στην προπαρασκευαστική διπλωματία.

Δεν υπάρχει όμως ακόμη κοινή συμφωνία που να γεφυρώνει τις ουσιαστικές αποκλίσεις. Η ελληνοκυπριακή πλευρά επιδιώκει επιστροφή σε διαπραγματεύσεις από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017, εντός του συμφωνημένου πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών. Η τουρκοκυπριακή πλευρά δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην πολιτική ισότητα, στην αποτελεσματική συμμετοχή και σε μια διαδικασία που δεν θα είναι ανοικτή χωρίς σαφή προοπτική αποτελέσματος.

Η νέα 5+1 δεν αποτελεί συνεπώς από μόνη της λύση στο αδιέξοδο. Είναι το επόμενο θεσμικό σκαλοπάτι, το οποίο ο ΟΗΕ θέλει να χρησιμοποιήσει μόνο εφόσον προηγηθεί αρκετή σύγκλιση ώστε η συνάντηση να μπορεί να παράξει πολιτική κίνηση.

Ο ρόλος της Ολγκίν και των εγγυητριών δυνάμεων

Στο επίκεντρο της προετοιμασίας παραμένει η προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα, Μαρία Άνχελα Ολγκίν. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Τουφάν Έρχιουρμαν διαβεβαίωσαν τον Γκουτέρες ότι είναι αποφασισμένοι να συνεχίσουν να εργάζονται ουσιαστικά μαζί της. Η αποστολή της θα είναι να μετατρέψει τη γενική πολιτική συναίνεση για μια νέα συνάντηση σε συγκεκριμένο έδαφος συζήτησης.

Παράλληλα, ο ΟΗΕ θα διαβουλευθεί με την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η συμμετοχή τους είναι κρίσιμη, επειδή τα ζητήματα ασφάλειας και εγγυήσεων δεν μπορούν να προχωρήσουν χωρίς τις τρεις χώρες. Η προεργασία θα δείξει αν οι πρωτεύουσες είναι έτοιμες να συμβάλουν σε συμβιβασμούς ή αν θα μεταφέρουν στη νέα συνάντηση τις γνωστές στρατηγικές διαφορές.

Γιατί ο Γκουτέρες δεν έδωσε ημερομηνία

Η άρνηση του Γενικού Γραμματέα να δεσμευθεί σε προθεσμία είναι ίσως η πιο αποκαλυπτική πτυχή των δηλώσεών του. Η νέα πενταμερής έχει συμφωνηθεί πολιτικά, αλλά δεν έχει ακόμη ωριμάσει διπλωματικά. Ο καθορισμός ημερομηνίας χωρίς προηγούμενη πρόοδο θα δημιουργούσε προσδοκίες που θα μπορούσαν γρήγορα να μετατραπούν σε ακόμη μία απογοήτευση.

Η προσεκτική αυτή στάση αντανακλά και την εμπειρία του Κραν Μοντανά το 2017, όταν μια διαπραγμάτευση που πλησίασε σε κρίσιμο σημείο κατέρρευσε χωρίς τελική συμφωνία. Αυτή τη φορά ο ΟΗΕ επιχειρεί να περιορίσει τον κίνδυνο μιας νέας αποτυχίας, προετοιμάζοντας εκ των προτέρων τόσο τη διαδικασία όσο και τα σημεία στα οποία θα απαιτηθούν πολιτικές αποφάσεις.

Η σημερινή ανακοίνωση αποτελεί την απάντηση στο ερώτημα που είχε θέσει το Strategist κατά το κρίσιμο 24ωρο των επαφών Γκουτέρες στη Λευκωσία: αν η επίσκεψη θα άφηνε πίσω της συγκεκριμένο μηχανισμό συνέχειας. Η απάντηση είναι θετική, αλλά υπό όρους. Υπάρχει μηχανισμός, υπάρχει πολιτική συναίνεση για το επόμενο βήμα, δεν υπάρχει ακόμη η αναγκαία προετοιμασία για να γίνει αυτό το βήμα.

Το μήνυμα προς τους δύο ηγέτες

Ο Γκουτέρες χαρακτήρισε τις συνομιλίες ειλικρινείς και εποικοδομητικές, αλλά παράλληλα έστειλε σαφές μήνυμα πολιτικής ευθύνης. Από τις επαφές του με πολίτες στην Κύπρο, είπε ότι διαπίστωσε ισχυρή επιθυμία για πρόοδο, συνεργασία και ειρήνη. Η απαίτηση που μετέφερε προς τις ηγεσίες είναι να προχωρήσουν στους αναγκαίους συμβιβασμούς και να διανύσουν το «τελευταίο μίλι».

Η έκκληση αυτή ανεβάζει το πολιτικό κόστος της αδράνειας. Ο ΟΗΕ δεν παρουσιάζει πλέον το πρόβλημα ως έλλειψη διεθνούς ενδιαφέροντος, αλλά ως ανάγκη για αποφάσεις από τις πλευρές και ουσιαστική συνδρομή από τις εγγυήτριες δυνάμεις.

Τι θα κρίνει αν η νέα προσπάθεια είναι διαφορετική

Το πρώτο μετρήσιμο σημάδι θα είναι η εφαρμογή νέων ή εκκρεμών Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Το δεύτερο θα είναι η συμφωνία σε μια σαφή μεθοδολογία που δεν θα επιτρέπει στις συνομιλίες να διολισθήσουν ξανά σε ατέρμονη ανταλλαγή θέσεων. Το τρίτο θα είναι η ετοιμότητα των δύο πλευρών να συζητήσουν την ουσία πάνω στις υφιστάμενες συγκλίσεις.

Η ανακοίνωση της νέας 5+1 είναι πολιτικά σημαντική, αλλά η πραγματική είδηση βρίσκεται στους όρους που τη συνοδεύουν. Ο Γκουτέρες δεν θέλει απλώς να συγκεντρώσει ξανά τους εμπλεκομένους γύρω από ένα τραπέζι. Θέλει η επόμενη συνάντηση να γίνει όταν θα υπάρχουν επαρκείς πιθανότητες να οδηγήσει από τη διαχείριση του αδιεξόδου σε ουσιαστική διαπραγμάτευση.

Πηγές: δηλώσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ μέσω UN Web TV και Associated Press.