Κόλπος Λεμεσού: Το σχέδιο ελέγχων που ζητά η ΟΠΟΚ για τη θαλάσσια ρύπανση

Ένα ενιαίο σύστημα επιτήρησης και απόκρισης για τον Κόλπο της Λεμεσού, που θα συνδέει την πρώτη αναφορά ενός περιστατικού με τη δειγματοληψία, τον εντοπισμό της πηγής, την απόδοση ευθύνης και την αποκατάσταση, προτείνει η Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών Οργανώσεων Κύπρου (ΟΠΟΚ).

Με υπόμνημα προς την Κοινοβουλευτική Επιτροπή Περιβάλλοντος, η ΟΠΟΚ επαναφέρει τις καταγγελίες για αφρούς, κηλίδες, απόβλητα, δυσάρεστες οσμές και άγνωστες ουσίες σε σημεία της ακτογραμμής της Λεμεσού. Η ίδια υπογραμμίζει ότι δεν μπορεί να αποδοθεί ευθύνη χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την ανάγκη κάθε αναφορά να κινητοποιεί άμεσα τον μηχανισμό διερεύνησης.

Η Ομοσπονδία θεωρεί ότι η μη υποβολή αιτήσεων για Γαλάζια Σημαία αναδεικνύει περαιτέρω την ανάγκη για μετρήσιμη πρόοδο, αξιόπιστα δεδομένα και σαφή δημόσια λογοδοσία.

Από την αποσπασματική αντίδραση στη μόνιμη επιτήρηση

Η πρόταση της ΟΠΟΚ δεν περιορίζεται σε περισσότερες δειγματοληψίες. Περιγράφει μια αλυσίδα ενεργειών που θα πρέπει να εφαρμόζεται με συνέπεια: άμεση αυτοψία, αντιπροσωπευτική δειγματοληψία σε διαφορετικά σημεία και χρόνους, περιορισμός του περιστατικού, ενημέρωση του κοινού, διερεύνηση της ευθύνης και παρακολούθηση των διορθωτικών μέτρων.

Σε επίπεδο διακυβέρνησης, το πρόβλημα είναι ο συντονισμός πολλών αρμόδιων φορέων. Το Υφυπουργείο Ναυτιλίας είχε ήδη αναγνωρίσει ότι οι ευθύνες για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι κατανεμημένες και, σε σύσκεψη για τον Κόλπο της Λεμεσού στις 7 Αυγούστου 2024, είχε καταγραφεί η ανάγκη για κοινές δράσεις πρόληψης και ταχύτερου εντοπισμού των πηγών ρύπανσης.

Ο έλεγχος πρέπει να καλύπτει στεριά και θάλασσα

Στην ξηρά, το υπόμνημα ζητά προγραμματισμένους και αιφνιδιαστικούς ελέγχους σε αγωγούς και εκβολές της ακτής, δίκτυα ομβρίων, απορροές εργοταξίων, εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και αφαλάτωσης, καθώς και σε ενδείξεις παράνομων απορρίψεων.

Στη θάλασσα, το πεδίο ελέγχου περιλαμβάνει την εμπορική ναυτιλία και το αγκυροβόλιο, τις λιμενικές εγκαταστάσεις και τις μαρίνες, τις εργασίες φόρτωσης, εκφόρτωσης και ανεφοδιασμού, τα σκάφη αναψυχής και αλιείας και τις μονάδες υδατοκαλλιέργειας. Η λογική είναι ότι καμία πιθανή κατηγορία πηγής δεν πρέπει να εξαιρείται εκ των προτέρων, αλλά ούτε να ενοχοποιείται χωρίς αποδείξεις.

Το κενό ανάμεσα στην καταλληλότητα κολύμβησης και στη συνολική ποιότητα

Οι μικροβιολογικοί δείκτες είναι ο πυρήνας του ελέγχου για την ασφάλεια των νερών κολύμβησης, αλλά δεν αποτυπώνουν ολόκληρο το φάσμα πιθανών επιβαρύνσεων. Ανάλογα με την εικόνα και τα χαρακτηριστικά ενός συμβάντος, η ΟΠΟΚ ζητά αναλύσεις για υδρογονάνθρακες, θρεπτικά φορτία, αιωρούμενα στερεά, άλλους χημικούς ρύπους, θαλάσσια απορρίμματα και μικροπλαστικά.

Η σημασία της τεκμηρίωσης αναδείχθηκε και σε επίσημη επιχείρηση στην περιοχή της Μονής, όπου το Τμήμα Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών είχε εντοπίσει μεμονωμένο περιστατικό μικρής έκτασης από πετρελαιοειδή, χωρίς αντίστοιχο εύρημα τότε στην ευρύτερη περιοχή της Λεμεσού. Το συμπέρασμα δεν μπορεί να γενικευθεί για κάθε μεταγενέστερη αναφορά· καταδεικνύει, όμως, πόσο κρίσιμη είναι η γρήγορη και στοχευμένη εξέταση κάθε περιστατικού.

Η ΟΕΣΑΡ ως κέντρο επιχειρησιακού συντονισμού

Η ΟΠΟΚ ζητά πλήρη λειτουργία της Ομάδας Εποπτείας και Συντονισμού Αντιμετώπισης Ρύπανσης (ΟΕΣΑΡ), η οποία συγκροτήθηκε με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου τον Φεβρουάριο του 2025. Στο αίτημα περιλαμβάνονται σαφές χρονοδιάγραμμα, επαρκής στελέχωση, ξεκάθαρες αρμοδιότητες και κοινό πρωτόκολλο για όλες τις εμπλεκόμενες υπηρεσίες.

Το Ετήσιο Σχέδιο Δράσης 2026 περιλαμβάνει €75.000 ετησίως για επιθεωρήσεις και €100.000 για τη λειτουργία της ΟΕΣΑΡ. Οι πιστώσεις δίνουν έναν πρώτο επιχειρησιακό ορίζοντα, αλλά η αποτελεσματικότητα θα κριθεί από τον χρόνο απόκρισης, τη συχνότητα των ελέγχων και τη δυνατότητα να συνδέεται ένα εύρημα με συγκεκριμένη πηγή.

Στην ίδια κατεύθυνση, η ΟΠΟΚ προτείνει γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, τηλεπισκόπηση, μοντέλα θαλάσσιων ρευμάτων, αισθητήρες και εργαλεία έγκαιρης ανίχνευσης. Η τεχνολογία μπορεί να μειώσει το χρονικό παράθυρο αβεβαιότητας, αλλά δεν υποκαθιστά την επαρκή στελέχωση και την επιτόπια έρευνα.

Απόβλητα πλοίων, διαφάνεια και αποτρεπτικές κυρώσεις

Για τις θαλάσσιες δραστηριότητες, η ΟΠΟΚ ζητά να ελεγχθούν η επάρκεια και η πραγματική χρήση των εγκαταστάσεων παραλαβής αποβλήτων πλοίων. Η Αρχή Λιμένων δηλώνει ότι εφαρμόζει πολιτική μηδενικών απορρίψεων στις λιμενικές περιοχές και ότι, σε περιπτώσεις παραβίασης, προβλέπεται διοικητικό πρόστιμο έως €40.000. Το κρίσιμο στοιχείο είναι να δημοσιοποιούνται συστηματικά οι έλεγχοι, οι ποσότητες που παραλαμβάνονται, οι παραβάσεις και οι κυρώσεις.

Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» απαιτεί πρώτα τεκμηριωμένο εντοπισμό της πηγής. Όταν αποδεικνύεται ευθύνη, οι κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές και αποτρεπτικές και το κόστος διερεύνησης και αποκατάστασης να μην μεταφέρεται στην κοινωνία.

Η ΟΠΟΚ συνδέει ακόμη την προστασία του Κόλπου με την πλήρη εφαρμογή του 7ου Πρωτοκόλλου της Σύμβασης της Βαρκελώνης για την ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών. Αυτό σημαίνει ότι η κατάσταση της θάλασσας δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ενσωματώνεται στον χωρικό σχεδιασμό, στις αδειοδοτήσεις, στις υποδομές και στην αναπτυξιακή πολιτική.

Σε έναν κόλπο που δέχεται σωρευτική πίεση από οικιστική, τουριστική, κατασκευαστική, λιμενική και ναυτιλιακή δραστηριότητα, η αξιοπιστία του συστήματος θα μετρηθεί σε τρία πράγματα: πόσο γρήγορα εντοπίζεται ένα συμβάν, αν προσδιορίζεται η πηγή του και αν λαμβάνονται μέτρα που εμποδίζουν την επανάληψή του.

Σχετικά άρθρα

• Η Ανατολική Μεσόγειος εκπέμπει SOS
• Εντοπίστηκαν μικροπλαστικά στα οικοσυστήματα της αβύσσου
• Εθελοντικός καθαρισμός 2.700 κιλών απορριμμάτων στο Νέο Λιμάνι Λεμεσού