Ένας Δούναβης που στεγνώνει και αποκαλύπτει πολεμικά ναυάγια γίνεται η σκοτεινή μεταφορά για μια Ευρώπη που βλέπει το αυταρχικό παρελθόν της να επιστρέφει μέσα σε εντελώς νέες συνθήκες. Η Naomi Klein και η Astra Taylor υποστηρίζουν ότι η σημερινή ακροδεξιά δεν αποτελεί απλή επανάληψη του Μεσοπολέμου. Είναι μια επικίνδυνη συνέχεια, προσαρμοσμένη στην εποχή της κλιματικής κρίσης, της πυρηνικής απειλής, της τεχνητής νοημοσύνης και της πρωτοφανούς συγκέντρωσης ιδιωτικής ισχύος.
Η παρούσα ανάλυση έχει ως αφετηρία το Weekend Essay «Rerun or sequel? Naomi Klein and Astra Taylor on end times fascism», που δημοσιεύτηκε στους Financial Times με κοινή υπογραφή των Naomi Klein και Astra Taylor. Οι δύο συγγραφείς αναπτύσσουν εκεί τη θέση του επερχόμενου βιβλίου τους End Times Fascism: And the Fight for the Living World, το οποίο κυκλοφορεί στις 15 Σεπτεμβρίου 2026 από την Allen Lane.
- Ο όρος «φασισμός του τέλους των καιρών» είναι το ερμηνευτικό πλαίσιο των Klein και Taylor, όχι ουδέτερα καθιερωμένος επιστημονικός ορισμός.
- Οι συγγραφείς εντοπίζουν μια χαλαρή συμμαχία θρησκευτικών φονταμενταλιστών, τεχνολογικών επιταχυντών και εθνοεθνικιστών.
- Η διαφορά από τον Μεσοπόλεμο είναι η κλίμακα των σημερινών κινδύνων: κλίμα, πυρηνικά όπλα, AI και υπερσυγκέντρωση ιδιωτικής ισχύος.
- Τα διαθέσιμα στοιχεία στηρίζουν τη σύνδεση μεταξύ ανασφάλειας και πολιτικού εξτρεμισμού, όχι όμως έναν αυτόματο αιτιώδη νόμο.
- Η ανθεκτικότητα της δημοκρατίας εξαρτάται και από υλικές απαντήσεις σε στέγαση, εργασία, υπηρεσίες και κλιματική προστασία.
Τα ναυάγια που επέστρεψαν από τον βυθό
Η εικόνα με την οποία ανοίγουν οι Klein και Taylor δεν είναι λογοτεχνική επινόηση. Η παρατεταμένη ζέστη και η ξηρασία έριξαν τη στάθμη του Δούναβη και αποκάλυψαν ξανά γερμανικά πολεμικά πλοία που είχαν βυθιστεί σκόπιμα το 1944, κατά την υποχώρηση των ναζιστικών δυνάμεων. Το Associated Press κατέγραψε τουλάχιστον 20 ναυάγια κοντά στο Πράχοβο της Σερβίας, ορισμένα ακόμη φορτωμένα με πυρομαχικά.
Το γεγονός έχει πρακτική διάσταση, καθώς τα ναυάγια και τα εκρηκτικά δυσχεραίνουν τη ναυσιπλοΐα. Στο δοκίμιο, όμως, αποκτούν και πολιτικό νόημα: το παρελθόν δεν αναδύεται μόνο ως σκουριασμένο μέταλλο. Επανεμφανίζεται μέσα από λέξεις, πολιτικές και συμμαχίες που πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν αποκλεισμένες από τον δημοκρατικό χώρο.
Τι εννοούν με τον όρο «end times fascism»
Οι συγγραφείς περιγράφουν μια ανομοιογενή συμμαχία τριών ρευμάτων: θρησκευτικούς φονταμενταλιστές που ερμηνεύουν τις κρίσεις μέσα από αποκαλυπτικές προφητείες, τεχνολογικούς επιταχυντές που αντιμετωπίζουν την κοινωνική αναστάτωση ως τίμημα της καινοτομίας και μαχητικούς εθνοεθνικιστές που μετατρέπουν τη μετανάστευση και τη δημογραφία σε υπαρξιακή απειλή.
Δεν υποστηρίζουν ότι όλοι οι φορείς έχουν κοινή διοίκηση ή ενιαίο πρόγραμμα. Μιλούν για μια ασταθή σύμπτωση συμφερόντων και φαντασιώσεων. Το κοινό στοιχείο, κατά την ερμηνεία τους, είναι η εγκατάλειψη της ιδέας ενός βιώσιμου μέλλοντος για όλους. Στη θέση της εμφανίζεται η υπόσχεση ότι μια περιχαρακωμένη ομάδα θα σωθεί από την επερχόμενη αναταραχή.
Γιατί δεν πρόκειται για φωτοτυπία του 1930
Ο ιστορικός φασισμός γεννήθηκε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μέσα σε οικονομική κατάρρευση, μαζική ανεργία και βαθιά κοινωνική ταπείνωση. Υποσχόταν, με εγκληματικά και ρατσιστικά μέσα, μια σταθερή τελική τάξη για την ομάδα που θεωρούσε «δική του».
Η σημερινή εκδοχή λειτουργεί σε έναν διαφορετικό ορίζοντα. Οι ηγεσίες γνωρίζουν την πιθανότητα πυρηνικής καταστροφής, τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης και τη δυνατότητα της AI να αναδιατάξει εργασία, ενημέρωση και στρατιωτική ισχύ. Για τις Klein και Taylor, αυτό παράγει έναν αυταρχισμό χωρίς αξιόπιστη υπόσχεση σταθερότητας για την κοινωνική του βάση. Το μήνυμα δεν είναι «θα οικοδομήσουμε έναν ασφαλή κόσμο», αλλά «θα προστατεύσουμε τους εκλεκτούς σε έναν μόνιμα επικίνδυνο κόσμο».
Η Ευρώπη των πολλαπλών κρίσεων
Το δοκίμιο παρακολουθεί την ενίσχυση της ακροδεξιάς κατά μήκος του Δούναβη και ευρύτερα. Αναφέρεται στην AfD στη Γερμανία, στο FPÖ στην Αυστρία και στην προσπάθεια νομιμοποίησης κομμάτων που επί χρόνια βρίσκονταν πίσω από πολιτικά «τείχη προστασίας». Το παράδειγμα του JD Vance στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2025 χρησιμοποιείται για να δείξει ότι η πίεση προς αυτή την κατεύθυνση δεν προέρχεται πλέον μόνο από το εσωτερικό της Ευρώπης.
Η σύνδεση κρίσης και αυταρχισμού χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια. Η κλιματική αλλαγή δεν παράγει μηχανικά φασισμό. Η IPCC τη χαρακτηρίζει πολλαπλασιαστή κινδύνου: μπορεί να επιδεινώσει φτώχεια, ανισότητα και πίεση στους θεσμούς, ενώ η διακυβέρνηση και οι κοινωνικές συνθήκες παραμένουν καθοριστικές.
Η ψηφιακή μηχανή της πόλωσης
Η νέα ακροδεξιά δεν οργανώνεται μόνο σε κόμματα και συγκεντρώσεις. Αναπτύσσεται σε πλατφόρμες που ανταμείβουν θυμό, φόβο και διαρκή σύγκρουση. Μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προειδοποιεί ότι οι αλγόριθμοι μπορούν να δημιουργούν «κατακερματισμένες πραγματικότητες», στις οποίες οι πολίτες δυσκολεύονται να συμφωνήσουν ακόμη και για το τι είναι αληθινό.
Εδώ βρίσκεται μια ουσιώδης διαφορά από τον 20ό αιώνα. Η προπαγάνδα δεν χρειάζεται πάντα κεντρικό υπουργείο. Μπορεί να παράγεται αποκεντρωμένα, να βελτιστοποιείται για αλληλεπίδραση και να διανέμεται σε εκατομμύρια εξατομικευμένες ροές. Η γενετική AI μειώνει ακόμη περισσότερο το κόστος κατασκευής πειστικού ψευδούς περιεχομένου.
Η κρίσιμη ένσταση: Είναι ο όρος υπερβολικός;
Η χρήση της λέξης «φασισμός» για σύγχρονα φαινόμενα είναι αναπόφευκτα αμφιλεγόμενη. Υπάρχει κίνδυνος να εξισωθούν ανόμοια καθεστώτα ή να χαθεί η ιστορική μοναδικότητα των εγκλημάτων του ναζισμού. Υπάρχει επίσης κίνδυνος ο όρος να μετατραπεί σε γενική ετικέτα για κάθε σκληρή δεξιά πολιτική.
Η αξία της πρότασης των Klein και Taylor δεν βρίσκεται σε μια μηχανική ταύτιση. Βρίσκεται στο ερώτημα που θέτουν: τι συμβαίνει όταν πολιτικές και οικονομικές ελίτ παύουν να επενδύουν σε κοινό μέλλον και επενδύουν, κυριολεκτικά ή πολιτικά, στην περιχαράκωση; Αυτό το ερώτημα μπορεί να εξεταστεί χωρίς να υιοθετηθεί άκριτα ολόκληρη η θεωρία τους.
Η δημοκρατική απάντηση δεν είναι μόνο ηθική
Οι συγγραφείς επιστρέφουν στο παράδειγμα του New Deal: ο Φράνκλιν Ρούζβελτ συνέδεσε την άμυνα της δημοκρατίας με την αντιμετώπιση της ανεργίας, της πείνας και της αίσθησης εγκατάλειψης. Το ιστορικό μάθημα δεν είναι ότι οι ίδιες πολιτικές μπορούν να αντιγραφούν σήμερα, αλλά ότι η δημοκρατία αποδυναμώνεται όταν περιορίζεται σε θεσμικά κηρύγματα ενώ η καθημερινή ζωή χειροτερεύει.
Στον 21ο αιώνα η απάντηση αφορά στέγαση, αξιοπρεπή εργασία, δημόσιες υπηρεσίες, ενεργειακή ασφάλεια, δημοκρατική εποπτεία της AI και δίκαιη κλιματική προσαρμογή. Η πολιτική μάχη δεν διεξάγεται μόνο γύρω από τις λέξεις ή τις εκλογικές συμμαχίες. Διεξάγεται γύρω από το ποιος θα προστατευθεί όταν οι κρίσεις πολλαπλασιάζονται και αν το κόστος θα μοιραστεί δίκαια.
Τα ναυάγια του Δούναβη είναι μια εντυπωσιακή εικόνα. Η πραγματική προειδοποίηση, όμως, βρίσκεται στην αποξηραμένη κοίτη: η ιστορία δεν επιστρέφει ακριβώς ίδια. Επιστρέφει μέσα σε ένα θερμότερο, πιο ψηφιακό και πιο άνισο περιβάλλον. Και γι’ αυτό απαιτεί διαφορετικά εργαλεία αναγνώρισης και αντίστασης.
Πηγή και πνευματική αφετηρία: Naomi Klein και Astra Taylor, «Rerun or sequel? Naomi Klein and Astra Taylor on end times fascism», Financial Times, Weekend Essay. Η ανάλυση του Strategist ενσωματώνει επιπλέον στοιχεία από Associated Press, IPCC, Joint Research Centre και τις επίσημες σελίδες του βιβλίου.
