Τι σημαίνει όταν οι ισχυρότεροι άνθρωποι της οικονομίας δεν επενδύουν στην αποτροπή της κατάρρευσης, αλλά στην προσωπική τους διαφυγή από αυτήν; Η ερώτηση βρίσκεται στον πυρήνα της θεωρίας που αναπτύσσουν οι Naomi Klein και Astra Taylor για τον «φασισμό του τέλους των καιρών»: μια πολιτική οικονομία μόνιμης κρίσης, στην οποία η δημόσια ανθεκτικότητα υποχωρεί και η ιδιωτική ασφάλεια μετατρέπεται σε προνόμιο.
- Από τη διαχείριση της κρίσης στην αγορά της διαφυγής
- Η «μόνιμη κακή εποχή» ως αγορά
- AI: Παραγωγικότητα, ισχύς και ενεργειακό κόστος
- Η ανισότητα δεν είναι παράπλευρη ζημιά
- Οι αλγόριθμοι ως αγορά προσοχής
- Ο αντίλογος στην έννοια
- Τι πρέπει να παρακολουθούν αγορές και πολιτείες
- Το πραγματικό οικονομικό δίλημμα
Η παρούσα οικονομική ανάλυση έχει ως αφετηρία το Weekend Essay «Rerun or sequel? Naomi Klein and Astra Taylor on end times fascism», που δημοσιεύτηκε στους Financial Times και υπογράφεται από τις Naomi Klein και Astra Taylor. Το δοκίμιο συνοψίζει βασικές θέσεις του νέου βιβλίου τους End Times Fascism: And the Fight for the Living World, το οποίο κυκλοφορεί στις 15 Σεπτεμβρίου 2026.
- Οι Klein και Taylor περιγράφουν μια μετατόπιση από τη συλλογική πρόληψη προς την ιδιωτική επιβίωση των ισχυρών.
- Η AI ενισχύει τη συγκέντρωση ισχύος και ταυτόχρονα αυξάνει την πίεση σε ενέργεια και υποδομές.
- Η IEA προβλέπει ότι η κατανάλωση ηλεκτρισμού των data centers θα φτάσει περίπου τις 945 TWh το 2030, από 415 TWh το 2024.
- Οι κλιματικές ζημιές επιβαρύνουν δυσανάλογα όσους διαθέτουν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία και ασφαλιστική κάλυψη.
- Το βασικό οικονομικό ερώτημα είναι ποιος πληρώνει για την ανθεκτικότητα και ποιος κρατά τα οφέλη της τεχνολογικής μετάβασης.
Από τη διαχείριση της κρίσης στην αγορά της διαφυγής
Η κλασική υπόσχεση των μεταπολεμικών οικονομιών ήταν ότι η ανάπτυξη, οι δημόσιες επενδύσεις και η κοινωνική προστασία θα διεύρυναν σταδιακά την ασφάλεια. Η θεωρία των Klein και Taylor περιγράφει το αντίστροφο: μια ελίτ που αντιμετωπίζει την κλιματική, γεωπολιτική και τεχνολογική αστάθεια ως δεδομένη και αγοράζει ιδιωτικούς τρόπους απομόνωσης από τις συνέπειές της.
Καταφύγια, ιδιωτικά νησιά, περιφραγμένες κοινότητες, εναλλακτικά συστήματα ενέργειας και η ιδέα της «εξόδου» από τις υποχρεώσεις του κράτους εμφανίζονται ως διαφορετικές εκδοχές της ίδιας οικονομικής λογικής. Δεν πρόκειται μόνο για εκκεντρική κατανάλωση των υπερπλούσιων. Πρόκειται για μεταφορά κεφαλαίων από τα κοινά συστήματα ανθεκτικότητας προς ατομικές λύσεις που μπορούν να αγοράσουν ελάχιστοι.
Η «μόνιμη κακή εποχή» ως αγορά
Οι συγγραφείς δανείζονται τη φράση «permanent bad times» για να περιγράψουν ένα περιβάλλον όπου η ανασφάλεια δεν είναι προσωρινή απόκλιση, αλλά μόνιμη συνθήκη. Σε μια τέτοια οικονομία, η κρίση δημιουργεί αγορές: επιτήρηση, ιδιωτική ασφάλεια, αμυντική τεχνολογία, ακραία διαχείριση συνόρων, ενεργειακή αυτονομία, κυβερνοάμυνα και premium υποδομές προστασίας.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι συγκεκριμένοι κλάδοι δεν έχουν νόμιμη ή αναγκαία χρήση. Είναι ότι τα εμπορικά κίνητρα μπορούν να ευθυγραμμιστούν με τη διαιώνιση του φόβου. Όσο περισσότερο η κοινωνία πιστεύει ότι η συλλογική λύση είναι αδύνατη, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ζήτηση για ιδιωτικές διεξόδους.
AI: Παραγωγικότητα, ισχύς και ενεργειακό κόστος
Η τεχνητή νοημοσύνη βρίσκεται στο κέντρο της οικονομικής διάστασης της συζήτησης. Από τη μία πλευρά, μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα, να βελτιώσει δίκτυα ηλεκτρισμού και να επιταχύνει την επιστημονική έρευνα. Από την άλλη, απαιτεί τεράστια κεφάλαια, υπολογιστική ισχύ, ηλεκτρισμό, νερό και πρόσβαση σε κρίσιμες υποδομές.
Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας υπολογίζει ότι τα data centers κατανάλωσαν περίπου 415 TWh ηλεκτρικής ενέργειας το 2024, ποσοστό γύρω στο 1,5% της παγκόσμιας ζήτησης. Στο βασικό της σενάριο, η κατανάλωση υπερδιπλασιάζεται στις περίπου 945 TWh έως το 2030. Οι επιταχυνόμενοι servers που συνδέονται κυρίως με την AI αποτελούν σχεδόν το μισό της καθαρής αύξησης.
Τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν ότι η AI οδηγεί αναγκαστικά σε αυταρχισμό. Δείχνουν όμως ότι η τεχνολογική ισχύς εξαρτάται από φυσικούς πόρους και δίκτυα. Όποιος ελέγχει κεφάλαια, chips, υπολογιστικά νέφη και ενέργεια αποκτά πλεονέκτημα που ξεπερνά την αγορά και αγγίζει τη δημόσια πολιτική.
Η ανισότητα δεν είναι παράπλευρη ζημιά
Οι κλιματικές καταστροφές δεν κατανέμουν το κόστος ισότιμα. Η IPCC επισημαίνει ότι οι φτωχότερες ομάδες διαθέτουν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία, μικρότερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, τεχνολογία και πολιτική επιρροή. Ως αποτέλεσμα, χάνουν μεγαλύτερο μέρος του πλούτου τους όταν πλήττονται και ανακάμπτουν δυσκολότερα.
Εδώ βρίσκεται το οικονομικό υπόστρωμα της πολιτικής οργής. Όταν τα νοικοκυριά βλέπουν τη στέγαση να απομακρύνεται, την εργασία να γίνεται επισφαλής και τις δημόσιες υπηρεσίες να υποχωρούν, είναι πιο ευάλωτα σε αφηγήματα που προσφέρουν εύκολους εχθρούς. Η ακροδεξιά μετατρέπει την υλική ανασφάλεια σε πολιτισμική σύγκρουση: αντί η συζήτηση να αφορά μισθούς, κατοικία, ενέργεια ή φορολογία πλούτου, μεταφέρεται στη μετανάστευση και στην ταυτότητα.
Οι αλγόριθμοι ως αγορά προσοχής
Η πολιτική πόλωση έχει επίσης επιχειρηματικό μοντέλο. Οι πλατφόρμες κερδίζουν από την παραμονή και την αλληλεπίδραση των χρηστών, ενώ το συγκρουσιακό περιεχόμενο συχνά αποδίδει καλύτερα. Το Joint Research Centre της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προειδοποίησε το 2026 ότι η υπερ-επιμελημένη και σχεδιασμένη για προσοχή πληροφορία μπορεί να δημιουργήσει κατακερματισμένες πραγματικότητες και να ενισχύσει αντιδημοκρατικές διαθέσεις.
Η γενετική AI προσθέτει κλίμακα: περισσότερα κείμενα, εικόνες και βίντεο μπορούν να παραχθούν με μικρότερο κόστος και να προσαρμοστούν σε διαφορετικές ομάδες. Η ίδια τεχνολογία που αυξάνει την παραγωγικότητα μπορεί να μειώσει δραματικά το κόστος χειραγώγησης.
Ο αντίλογος στην έννοια
Ο «φασισμός του τέλους των καιρών» δεν αποτελεί λογιστικό μέγεθος ούτε καθιερωμένη οικονομική σχολή. Είναι μια πολιτική ερμηνεία των Klein και Taylor και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοια. Η σύνδεση τεχνολογικών εταιρειών, θρησκευτικών κινημάτων και εθνικιστικών κομμάτων δεν είναι πάντοτε οργανωμένη ή συνεπής. Τα συμφέροντά τους συγκρούονται συχνά.
Επίσης, η επένδυση σε ανθεκτικές υποδομές, κυβερνοασφάλεια ή εναλλακτική ενέργεια δεν είναι από μόνη της αυταρχική. Το κρίσιμο κριτήριο είναι ποιος έχει πρόσβαση, ποιος λογοδοτεί και αν οι επενδύσεις ενισχύουν τα δημόσια συστήματα ή τα αντικαθιστούν με ιδιωτικά προνόμια.
Τι πρέπει να παρακολουθούν αγορές και πολιτείες
Η ανάλυση αναδεικνύει τέσσερις μεταβλητές με πραγματικό οικονομικό βάρος:
- Το ενεργειακό αποτύπωμα της AI και ποιος χρηματοδοτεί τις αναβαθμίσεις δικτύων.
- Τη συγκέντρωση ιδιοκτησίας σε chips, cloud, δεδομένα και πλατφόρμες.
- Την ασφαλιστική και δημοσιονομική έκθεση σε κλιματικές καταστροφές.
- Τη διανομή του κόστους προσαρμογής ανάμεσα σε εταιρείες, κράτη και νοικοκυριά.
Για επενδυτές και επιχειρήσεις, η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να μετριέται μόνο ως προστασία του ισολογισμού. Περιλαμβάνει την ανθεκτικότητα των δικτύων, των εργαζομένων, των προμηθευτών και των κοινοτήτων μέσα στις οποίες λειτουργεί μια εταιρεία. Αν οι ιδιωτικές λύσεις ευημερούν ενώ οι δημόσιες υποδομές καταρρέουν, ο συστημικός κίνδυνος απλώς μεταφέρεται στο μέλλον.
Το πραγματικό οικονομικό δίλημμα
Η θέση των Klein και Taylor καταλήγει σε μια επιλογή κατανομής πόρων. Η μία κατεύθυνση χρηματοδοτεί οχυρά, αποκλεισμούς και τεχνολογίες επιβίωσης για λίγους. Η άλλη επενδύει σε δημόσια υγεία, στέγαση, ενεργειακά δίκτυα, κλιματική προστασία, δημοκρατική εποπτεία της AI και εργασία με πραγματική αξία.
Δεν είναι βέβαιο ότι ο όρος που προτείνουν θα επικρατήσει. Το οικονομικό φαινόμενο που περιγράφουν, όμως, είναι ήδη ορατό: οι κοινωνίες καλούνται να αποφασίσουν αν η ανθεκτικότητα θα γίνει κοινό αγαθό ή ένα ακόμη premium προϊόν. Αυτή είναι η ουσία της συζήτησης πολύ πέρα από την πολιτική ορολογία.
Πηγή και πνευματική αφετηρία: Naomi Klein και Astra Taylor, «Rerun or sequel? Naomi Klein and Astra Taylor on end times fascism», Financial Times, Weekend Essay. Η ανάλυση του MoneyMatters εμπλουτίζεται με στοιχεία από IEA, IPCC, Joint Research Centre και τις επίσημες σελίδες του βιβλίου.
The post Όταν οι δισεκατομμυριούχοι επενδύουν στην επιβίωσή τους: Η οικονομία του «φασισμού του τέλους των καιρών» appeared first on moneymatters.cy.
