Τα δεδομένα που δείχνουν την πραγματική εικόνα
Την ώρα που η πολυαναμενόμενη εισαγωγή της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού (ΑΑΗ), στην οποία στηρίζονται οι ελπίδες για ουσιαστική μείωση στην τιμή του ρεύματος, παίρνει συνεχώς αναβολή, επανέρχονται κάθε τόσο οι αναφορές για υπερκέρδη των ιδιωτών παραγωγών Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και των ανεξάρτητων προμηθευτών, τα οποία μάλιστα θα πρέπει να φορολογηθούν επιπρόσθετα. Πόσο αληθής είναι αυτή η άποψη;
Παρά την έλλειψη τεκμηρίωσης, η αναφορά σε υπερκέρδη του μόνου ουσιαστικά υπαρκτού ανταγωνισμού προς το κρατικό μονοπώλιο της ΑΗΚ εξακολουθεί να αναπαράγεται από κύκλους που ουσιαστικά ενισχύουν τη διατήρηση του υφιστάμενου μονοπωλιακού μοντέλου. Ενός μοντέλου, από το οποίο η Κύπρος θα έπρεπε να είχε απεγκλωβιστεί εδώ και χρόνια, βάσει και των ευρωπαϊκών της υποχρεώσεων και δεσμεύσεων, μιας και παραμένει, μαζί με τη Μάλτα, το τελευταίο κράτος μέλος της ΕΕ που δεν έχει εφαρμόσει μια ελεύθερη ανταγωνιστική αγορά ηλεκτρισμού.
Στην πραγματικότητα, η κατάσταση που επικρατεί στον τομέα των ΑΠΕ απέχει κατά πολύ από την εικόνα των «χρυσοφόρων» επενδύσεων, μια εντύπωση που συνεχίζει να καλλιεργείται βασιζόμενη στα υψηλά έσοδα που παρουσιάστηκαν το 2022 για ορισμένους παραγωγούς ΑΠΕ, τα οποία ωστόσο ήταν πρόσκαιρα και οφείλονταν κυρίως σε εξωγενείς παράγοντες και συγκυρίες εκείνου του έτους, όπως η γεωπολιτική αστάθεια και η έντονη μεταβλητότητα των τιμών φυσικού αερίου λόγω της έναρξης τότε της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, που δεν αντικατοπτρίζουν τη συνήθη λειτουργία της αγοράς. Ήδη από το 2023 και μετά, οι εν λόγω αποδόσεις εξισορροπήθηκαν, καταγράφοντας μάλιστα επιδείνωση των οικονομικών μεγεθών, συνεπεία των συνεχών και αυξανόμενων περικοπών στην παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος, αλλά και των στρεβλώσεων της μεταβατικής αγοράς ηλεκτρισμού, στην οποία έχει κολλήσει τα τελευταία χρόνια η Κύπρος, δίχως να προχωρά στο επόμενο στάδιο της ουσιαστικής εφαρμογής της ανταγωνιστικής αγοράς.
Ψηλό κόστος, ρίσκο και περικοπές
Οι παραγωγοί ΑΠΕ και οι προμηθευτές ηλεκτρισμού βρίσκονται αντιμέτωποι με υψηλό κόστος και σημαντικό τεχνικό και ρυθμιστικό ρίσκο, καθώς οι διαρκώς μεταβαλλόμενες ρυθμιστικές απαιτήσεις και ο καθορισμός των τιμών πώλησης στη βάση διαφόρων αστάθμητων παραγόντων οδηγούν σε μη εγγυημένα έσοδα. Στους παράγοντες αυτούς προστίθενται οι συχνές πλέον περικοπές ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ, που χρόνο με το χρόνο αυξάνονται και που, παρά τις περί του αντιθέτου αναφορές, στην πραγματικότητα πλήττουν πρώτα και περισσότερο τους παραγωγούς, προτού γίνουν αισθητές από τα νοικοκυριά: Από τις περικοπές 15% στην παραγωγή ΑΠΕ το 2023, έφτασαν το 30% το 2024, και αναμένεται να εκτοξευτούν περαιτέρω στο 45% το 2025, βάσει της πρόβλεψης του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου. Αυτή η πρωτοφανής για την οικονομική δραστηριότητα απώλεια σχεδόν του μισού της παραγωγής, τη στιγμή που συντρέχουν δίχως έκπτωση τα λειτουργικά έξοδα και οι δανειακές υποχρεώσεις του κλάδου, μειώνουν δραστικά τα όποια έσοδα και απομακρύνουν την απόσβεση, αποθαρρύνοντας ουσιαστικά τις επενδύσεις.
Μιλώντας με αριθμούς, υπολογίζεται πως χωρίς τις περικοπές, η μέση τιμή πώλησης ενέργειας από ΑΠΕ ανά MWh είναι περίπου 150€/MWh. Η πραγματική όμως τιμή μετά τις περικοπές είναι κάτω των 110€/MWh. Έτσι, βάσει πραγματικής μελέτης βιωσιμότητας, ένα τυπικό φωτοβολταϊκό πάρκο ισχύος 1 MW, με περικοπές 30% καταγράφει εσωτερικό βαθμό απόδοσης (IRR) μόλις 4,7%, ποσοστό που καθιστά τις επενδύσεις στον τομέα των ΑΠΕ οριακά βιώσιμες και σίγουρα όχι πηγή υπερκερδών.
Οι άλλοι παράγοντες
Πέραν των πιο πάνω, οι επιχειρηματίες του τομέα των ΑΠΕ βρίσκονται αντιμέτωποι και με μια σειρά από άλλους παράγοντες, που μειώνουν σημαντικά τα περιθώρια κέρδους τους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- Η ασύμμετρη τιμολόγηση, βάσει της οποίας οι παραγωγοί αγοράζουν από την ΑΗΚ την περικοπτόμενη ενέργεια σχεδόν 40% ακριβότερα από την τιμή που την πωλούν στους πελάτες τους
- Οι χρεώσεις μη συμμόρφωσης, αφού όταν οι μηνιαίες δηλώσεις παραγωγών και προμηθευτών αποκλίνουν από τα επιτρεπόμενα όρια, ο ΔΣΜΚ επιβάλλει πρόστιμα τα οποία φτάνουν έως και τα 150€/MWh, παρόλο που οι αποκλίσεις συχνά δεν μπορούν να αποφευχθούν, αφού προκύπτουν από αστάθμητους παράγοντες όπως οι καιρικές συνθήκες ή η αναντιστοιχία προσφοράς και ζήτησης.
- Η εκτίμηση περικοπών ενέργειας: Παραγωγοί και προμηθευτές υποχρεούνται να δηλώνουν την προβλεπόμενη παραγωγή και ζήτηση ένα μήνα νωρίτερα, λαμβάνοντας υπόψη και την πρόβλεψη του ΔΣΜΚ για τα μηνιαία ποσοστά περικοπών. Τα τελευταία ωστόσο κάποτε αποκλίνουν αισθητά από τα πραγματικά, οδηγώντας σε ακόμη μεγαλύτερα πρόστιμα.
Τα πιο πάνω δεδομένα καταδεικνύουν τη μεγάλη αβεβαιότητα παραγωγών και προμηθευτών σε σχέση με τις αποδόσεις των επενδύσεών τους. Είναι ενδεικτικό πως για το 2024, η καθαρή απόδοση επενδύσεων ανήλθε μόλις στο 5%.
Την ίδια ώρα, οι ανεξάρτητοι προμηθευτές κατέχουν σήμερα μόλις το 8% του μεριδίου αγοράς, τη στιγμή που η ΑΗΚ διατηρεί το υπόλοιπο 92%. Παρ’ όλα αυτά, αντί η δημόσια συζήτηση να επικεντρώνεται στην ανάγκη εξυγίανσης και εκσυγχρονισμού του κρατικού φορέα, εστιάζει στην προσπάθεια απαξίωσης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας δημιουργώντας μια παραπλανητική εικόνα υπερκερδών για τους παραγωγούς, με βάση στοιχεία που λήφθηκαν αποσπασματικά από περιόδους υψηλών τιμών, που δεν ανταποκρίνεται στη διαχρονική και σημερινή πραγματικότητα. Το αποτέλεσμα είναι η καθυστέρηση στην ωρίμανση της αγοράς και η διαιώνιση υψηλών τιμών για τον τελικό καταναλωτή, ελλείψει πραγματικού ανταγωνισμού.
Η μετάβαση σε μια πραγματικά ελεύθερη αγορά ηλεκτρισμού δεν αποτελεί μόνο ευρωπαϊκή υποχρέωση, αλλά και αναπτυξιακή ευκαιρία για την Κύπρο και μονόδρομο για την αποτελεσματική μείωση των τιμών. Απαιτείται, όμως, ρεαλιστική προσέγγιση, με βάση τεκμηριωμένα δεδομένα και δίχως ιδεοληψίες, προκειμένου να δημιουργηθούν οι συνθήκες για δίκαιο ανταγωνισμό, με μακροπρόθεσμα οφέλη για τον καταναλωτή, το περιβάλλον και την εθνική οικονομία.
