Οι δημόσιες συζητήσεις για την ακρίβεια επικεντρώνονται συνήθως στον πληθωρισμό, όπως αυτός καταγράφεται από τον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΔΤΚ). Ο δείκτης αυτός αποτυπώνει τη μέση μεταβολή των τιμών σε ένα ευρύ καλάθι προϊόντων και υπηρεσιών, αποτελώντας έτσι το βασικό εργαλείο παρακολούθησης του γενικού επιπέδου τιμών στην οικονομία. Ωστόσο, η καθημερινή εμπειρία των νοικοκυριών επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις τιμές των βασικών καταναλωτικών αγαθών και ιδιαίτερα των τροφίμων. Για τον λόγο αυτό, η ανάλυση των επιμέρους συνιστωσών του πληθωρισμού συχνά προσφέρει πληρέστερη εικόνα για τις πραγματικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν οι καταναλωτές.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατηγορία «Τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά» του Εναρμονισμένου Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕΔΤΚ). O συγκεκριμένος δείκτης αποτυπώνει αποκλειστικά τις μεταβολές στις τιμές βασικών αγαθών διατροφής και επιτρέπει μια πιο στοχευμένη αξιολόγηση της επίδρασής τους στο κόστος ζωής των νοικοκυριών.
Η σύγκριση του γενικού δείκτη τιμών με τον δείκτη «Τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά» μέχρι τον Απρίλιο του 2026 αναδεικνύει μια αξιοσημείωτη διαφοροποίηση. Κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2024 οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν ταχύτερα από τον γενικό πληθωρισμό, ενώ η διαφορά μεταξύ των δύο δεικτών περιορίστηκε κατά τη διάρκεια του 2025. Η εικόνα αυτή μεταβάλλεται κατά το πρώτο τετράμηνο του 2026, καθώς η απόκλιση επανεμφανίζεται, με τις τιμές των τροφίμων να καταγράφουν εκ νέου υψηλότερο ρυθμό αύξησης από τον γενικό δείκτη τιμών.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τα νοικοκυριά, καθώς τα τρόφιμα αποτελούν αγαθά πρώτης ανάγκης, των οποίων η ζήτηση χαρακτηρίζεται από χαμηλή ελαστικότητα τόσο ως προς την τιμή όσο και ως προς το εισόδημα. Ακόμη και όταν οι τιμές αυξάνονται ή το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα περιορίζεται, η δυνατότητα μείωσης της κατανάλωσής τους παραμένει περιορισμένη. Ως αποτέλεσμα, οι αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων συχνά οδηγούν σε περιορισμό άλλων δαπανών, με δυσανάλογα μεγαλύτερη επίπτωση στα νοικοκυριά χαμηλότερου εισοδήματος, τα οποία διαθέτουν μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους για την κάλυψη βασικών αναγκών.
Από οικονομική άποψη, το στοιχείο αυτό έχει σημασία όχι επειδή αποκαλύπτει από μόνο του τις αιτίες της ακρίβειας, αλλά επειδή επιβεβαιώνει ότι οι πιέσεις στις τιμές των βασικών αγαθών παραμένουν εντονότερες από τις αντίστοιχες πιέσεις που παρατηρούνται στο σύνολο της οικονομίας.
Ένα κρίσιμο ερώτημα που ανακύπτει είναι ποιοι παράγοντες εξηγούν την πορεία των τιμών των τροφίμων. Οι δείκτες τιμών καταγράφουν την εξέλιξη των τιμών, δεν αποκαλύπτουν όμως τα αίτια που τη διαμορφώνουν.
Ένας πρώτος παράγοντας αφορά το κόστος. Οι διεθνείς τιμές αγροτικών προϊόντων, το κόστος ενέργειας, τα μεταφορικά έξοδα, οι κλιματικές συνθήκες και οι διαταραχές στις αλυσίδες εφοδιασμού λόγω γεωπολιτικών εξελίξεων επηρεάζουν άμεσα το κόστος παραγωγής και τη διάθεση των τροφίμων. Η σημασία των παραγόντων αυτών είναι ιδιαίτερα μεγάλη στην Κύπρο, λόγω της σημαντικής εξάρτησης της οικονομίας από εισαγόμενα προϊόντα και πρώτες ύλες.
Εξίσου σημαντικά είναι τα χαρακτηριστικά της ίδιας της αγοράς. Η ένταση του ανταγωνισμού, ο βαθμός συγκέντρωσης, η κατανομή της διαπραγματευτικής ισχύος μεταξύ των επιχειρήσεων και τα εμπόδια εισόδου επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι τιμές και τον βαθμό στον οποίο οι μεταβολές του κόστους μετακυλίονται στον τελικό καταναλωτή.
Το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μικρές οικονομίες, όπου η περιορισμένη κλίμακα της αγοράς, συχνά, συνεπάγεται υψηλότερα επίπεδα συγκέντρωσης σε ορισμένους κλάδους. Η ύπαρξη συγκέντρωσης δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη ανεπαρκή ανταγωνισμό, ενδέχεται όμως να επηρεάζει τη λειτουργία της αγοράς και, κατ’ επέκταση, τη διαδικασία διαμόρφωσης των τιμών.
Ακριβώς για τον λόγο αυτό, τα τελευταία χρόνια αρκετές ευρωπαϊκές αρχές ανταγωνισμού, μεταξύ των οποίων η Ελληνική Επιτροπή Ανταγωνισμού (HCC), η Ιταλική Αρχή Ανταγωνισμού και Αγοράς (AGCM) και η Ολλανδική Αρχή Καταναλωτών και Αγορών (ACM), έχουν εξετάσει συστηματικά τη λειτουργία των αγορών τροφίμων και της ευρύτερης εφοδιαστικής αλυσίδας. Στόχος των πρωτοβουλιών αυτών δεν είναι η αξιολόγηση του κατά πόσο οι τιμές είναι υψηλές ή χαμηλές, αλλά η κατανόηση των μηχανισμών που τις διαμορφώνουν, της κατανομής της οικονομικής ισχύος μεταξύ των συμμετεχόντων στην αγορά και του βαθμού στον οποίο οι μεταβολές των τιμών αντανακλούν τις μεταβολές του κόστους και τις επικρατούσες συνθήκες ανταγωνισμού.
Η κατανόηση των αιτιών της ακρίβειας στα τρόφιμα απαιτεί ανάλυση που υπερβαίνει τους δείκτες τιμών και εξετάζει τόσο τους παράγοντες κόστους όσο και τον τρόπο λειτουργίας των αγορών. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν ασφαλή συμπεράσματα ως προς τη συμβολή κάθε επιμέρους παράγοντα. Επιβεβαιώνουν όμως ότι οι αυξήσεις στις τιμές βασικών αγαθών εξακολουθούν να ασκούν σημαντική πίεση στην αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συστηματική παρακολούθηση των σχετικών αγορών και η καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που διαμορφώνουν τις τιμές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός δεν μπορεί ούτε να αποτρέψει τις διεθνείς ανατιμήσεις ούτε να εξαλείψει εξωγενείς πιέσεις κόστους. Μπορεί όμως να διασφαλίσει ότι οι καταναλωτές επωφελούνται στον μέγιστο δυνατό βαθμό από τις δυνάμεις της αγοράς και ότι λαμβάνουν τις καλύτερες δυνατές τιμές που επιτρέπουν οι επικρατούσες οικονομικές συνθήκες.
Γράφουν οι: Δρ. Παναγιώτης Αγησιλάου, Διευθυντής Trojan Economics & Σταύρος Ευθυμίου, Συνεργάτης Trojan Economics
