Οι Κύπριοι χρησιμοποιούν ευρέως τραπεζικούς λογαριασμούς, πιστωτικές κάρτες, δάνεια και επενδυτικά προϊόντα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κατανοούν πάντοτε το πραγματικό κόστος, τους κινδύνους και τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνουν.
Η απόσταση ανάμεσα στην πρόσβαση και στη γνώση αποτυπώνεται έντονα στη νεότερη έκθεση του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης για τη χρηματοοικονομική παιδεία στην Κύπρο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 94% των ενηλίκων διαθέτει τουλάχιστον ένα χρηματοοικονομικό προϊόν, αλλά η μεγάλη πλειονότητα δεν φτάνει στο ελάχιστο επίπεδο χρηματοοικονομικής επάρκειας που θέτει ο Οργανισμός.
Το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό. Μπορεί να μεταφραστεί σε ακριβότερα δάνεια, υψηλότερες χρεώσεις, λανθασμένες επενδυτικές επιλογές, ανεπαρκή αποταμίευση και μεγαλύτερη έκθεση σε διαδικτυακές απάτες.
Η γνώση υπάρχει, αλλά δεν μετατρέπεται σε σωστή συμπεριφορά
Η έρευνα του 2023, τα αποτελέσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν από τον ΟΟΣΑ το 2025, καλύπτει άτομα ηλικίας 15 έως 79 ετών. Οι συμμετέχοντες αξιολογήθηκαν όχι μόνο ως προς τις οικονομικές τους γνώσεις, αλλά και ως προς τη συμπεριφορά, τις στάσεις και την ψηφιακή τους ασφάλεια.
Στις ερωτήσεις γνώσεων, η μέση επίδοση στην Κύπρο ήταν 25 μονάδες στις 35, δηλαδή το 72% της μέγιστης βαθμολογίας. Η εικόνα αυτή μοιάζει αρχικά σχετικά θετική, όμως αποκαλύπτονται σοβαρές αδυναμίες όταν εξεταστούν συγκεκριμένες έννοιες.
Μόνο το 51% απάντησε σωστά στην ερώτηση για τη διαφοροποίηση του επενδυτικού κινδύνου, ενώ μόλις το 34% κατανόησε σωστά τον ανατοκισμό.
Η αδυναμία κατανόησης του ανατοκισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική. Πρόκειται για τον μηχανισμό μέσω του οποίου οι τόκοι προστίθενται στο αρχικό κεφάλαιο και στη συνέχεια παράγουν νέους τόκους. Ο ανατοκισμός μπορεί να λειτουργήσει θετικά σε μια μακροχρόνια επένδυση, αλλά και αρνητικά όταν κάποιος συσσωρεύει χρέος σε πιστωτικές κάρτες ή δάνεια.
Οι Κύπριοι υστερούν περισσότερο στην οικονομική συμπεριφορά
Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν φαίνεται να βρίσκεται μόνο στις γνώσεις, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτές εφαρμόζονται στην καθημερινότητα.
Στη χρηματοοικονομική συμπεριφορά, η μέση επίδοση στην Κύπρο περιορίστηκε στις 21 μονάδες από τις 45, δηλαδή μόλις στο 46% της μέγιστης βαθμολογίας.
Τα επιμέρους ευρήματα είναι αποκαλυπτικά:
Μόνο το 23% δήλωσε ότι παρακολουθεί στενά τα προσωπικά του οικονομικά, το 26% ότι πληρώνει εγκαίρως τους λογαριασμούς του και το 32% ότι καθορίζει μακροπρόθεσμους οικονομικούς στόχους.
Παράλληλα, μόνο τρεις στους δέκα συγκρίνουν χρηματοοικονομικά προϊόντα διαφορετικών παρόχων πριν αποφασίσουν, ενώ μόλις το 28% αναζητεί συμβουλές από ανεξάρτητες πηγές.
Ακόμη πιο ενδεικτικό είναι ότι μόνο το 21% δήλωσε πως εξετάζει εάν μπορεί πραγματικά να αντέξει οικονομικά μια αγορά πριν την πραγματοποιήσει.
Οι αδυναμίες αυτές μπορεί να οδηγούν σε αποφάσεις με πραγματικό και διαρκές κόστος: ένα στεγαστικό χωρίς επαρκή σύγκριση επιτοκίων, μια πιστωτική κάρτα της οποίας οι χρεώσεις δεν έχουν γίνει κατανοητές ή ένα επενδυτικό προϊόν που δεν ταιριάζει στο προφίλ κινδύνου του πελάτη.
Χρηματοοικονομικά προϊόντα χωρίς επαρκή κατανόηση
Η πρόσβαση των Κυπρίων στο χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ιδιαίτερα υψηλή. Σύμφωνα με την έρευνα:
- 94% των ενηλίκων διαθέτει τουλάχιστον ένα χρηματοοικονομικό προϊόν.
- 88% χρησιμοποιεί προϊόντα πληρωμών, όπως τραπεζικούς λογαριασμούς και κάρτες.
- 77% διαθέτει κάποιο πιστωτικό προϊόν.
- 76% κατέχει προϊόν αποταμίευσης, επένδυσης ή συνταξιοδότησης.
- 10% διαθέτει βιώσιμο ή «πράσινο» χρηματοοικονομικό προϊόν.
- 7% κατέχει κρυπτονομίσματα.
Η κρίσιμη αντίφαση είναι ότι το 83% όσων διαθέτουν χρηματοοικονομικό προϊόν δεν έφτασε στο ελάχιστο επίπεδο χρηματοοικονομικής παιδείας.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το εύρημα για τον δανεισμό. Από όσους κατείχαν πιστωτικό προϊόν, το 72% δεν μπορούσε να απαντήσει σωστά και στις δύο ερωτήσεις για τον απλό τόκο και τον ανατοκισμό.
Με άλλα λόγια, ένα μεγάλο μέρος των πολιτών χρησιμοποιεί δάνεια, κάρτες ή άλλες μορφές πίστωσης χωρίς να κατανοεί πλήρως τον μηχανισμό που καθορίζει πόσο θα πληρώσει τελικά.
Από το επιτόκιο μέχρι την πιστωτική κάρτα
Η χρηματοοικονομική παιδεία δεν αφορά μόνο το χρηματιστήριο ή τις περίπλοκες επενδύσεις. Επηρεάζει αποφάσεις που λαμβάνονται σχεδόν καθημερινά.
Ένας καταναλωτής μπορεί, για παράδειγμα, να επιλέξει ένα δάνειο εξετάζοντας μόνο τη μηνιαία δόση και όχι το συνολικό ποσό αποπληρωμής. Μπορεί να μην αντιλαμβάνεται τη διαφορά ανάμεσα σε σταθερό και κυμαινόμενο επιτόκιο ή να αγνοεί τις προμήθειες και τις πρόσθετες χρεώσεις.
Αντίστοιχα, η καταβολή μόνο του ελάχιστου ποσού μιας πιστωτικής κάρτας μπορεί να κάνει μια σχετικά μικρή αγορά πολύ ακριβότερη. Στις επενδύσεις, η τοποθέτηση μεγάλου μέρους των αποταμιεύσεων σε μία μετοχή, ένα ακίνητο ή ένα κρυπτονόμισμα αυξάνει τον κίνδυνο σημαντικών απωλειών.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να περιορίσει η χρηματοοικονομική εκπαίδευση: όχι κάθε λανθασμένη πρόβλεψη, αλλά αποφάσεις που λαμβάνονται χωρίς κατανόηση του κόστους και του κινδύνου.
Ψηφιακή παιδεία μόλις 44 στα 100
Η ταχεία μετάβαση στις ψηφιακές πληρωμές και στις επενδυτικές εφαρμογές δημιουργεί μια δεύτερη μεγάλη πρόκληση.
Η μέση βαθμολογία ψηφιακής χρηματοοικονομικής παιδείας στην Κύπρο ήταν μόλις 44 μονάδες στις 100. Μόνο το 10% των συμμετεχόντων έφτασε στο ελάχιστο επιθυμητό επίπεδο των 70 μονάδων.
Μόλις το 15% γνώριζε ότι τα προσωπικά δεδομένα που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο μπορούν να χρησιμοποιηθούν για στοχευμένες εμπορικές ή χρηματοοικονομικές προτάσεις. Παράλληλα, μόνο το 18% γνώριζε ότι τα κρυπτονομίσματα δεν αποτελούν νόμιμο χρήμα αντίστοιχο με τα τραπεζογραμμάτια και τα κέρματα.
Στο επίπεδο της ασφάλειας, το 67% δήλωσε ότι δεν αλλάζει ποτέ ή αλλάζει πολύ σπάνια τους κωδικούς που χρησιμοποιεί σε ιστοσελίδες ηλεκτρονικών αγορών. Μόνο το 31% ελέγχει συστηματικά εάν μια επιχείρηση χρηματοοικονομικών υπηρεσιών εποπτεύεται στην Κύπρο πριν αγοράσει προϊόν μέσω διαδικτύου.
Το 17% έπεσε θύμα οικονομικής απάτης
Οι ελλείψεις στην ψηφιακή και χρηματοοικονομική γνώση δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για απάτες.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το 17% των ενηλίκων ανέφερε ότι είχε πέσει θύμα οικονομικής απάτης ή εξαπάτησης κατά τη διετία πριν από την έρευνα. Στις περιπτώσεις αυτές περιλαμβάνονται η υποκλοπή προσωπικών πληροφοριών, οι ψεύτικες επενδυτικές προτάσεις και τα παραπλανητικά ηλεκτρονικά μηνύματα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι το 85% των θυμάτων δεν είχε φτάσει στο βασικό επίπεδο χρηματοοικονομικής παιδείας. Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι η χαμηλή γνώση ευθύνεται αποκλειστικά για την εξαπάτηση, δείχνει όμως ότι η εκπαίδευση μπορεί να αποτελέσει σημαντική γραμμή άμυνας.
Περιορισμένη αντοχή απέναντι σε ένα έκτακτο έξοδο
Η χρηματοοικονομική παιδεία συνδέεται και με την ικανότητα ενός νοικοκυριού να αντιμετωπίσει μια απρόβλεπτη ανάγκη.
Μόνο το 22% των ενηλίκων δήλωσε ότι θα μπορούσε να καλύψει ένα μεγάλο έξοδο, ίσο με το μηνιαίο εισόδημά του, χωρίς δανεισμό ή βοήθεια από οικογένεια και φίλους.
Παράλληλα, το 39% είχε βρεθεί κατά το προηγούμενο δωδεκάμηνο σε κατάσταση όπου το εισόδημά του δεν επαρκούσε για την κάλυψη του κόστους διαβίωσης. Μόνο το 60% θα μπορούσε να συνεχίσει να καλύπτει τα έξοδά του για τουλάχιστον τρεις μήνες εάν έχανε την κύρια πηγή εισοδήματός του.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν πόσο σημαντική είναι η δημιουργία ενός αποθεματικού έκτακτης ανάγκης, ακόμη και μέσα από μικρές αλλά συστηματικές αποταμιεύσεις.
Οι ομάδες που χρειάζονται μεγαλύτερη στήριξη
Προγενέστερη μελέτη της Κεντρικής Τράπεζας, βασισμένη σε έρευνα του 2018, είχε καταγράψει μέση βαθμολογία χρηματοοικονομικών γνώσεων 4,78 μονάδες στις 7, κάτω από το όριο των 5 μονάδων.
Η ίδια ανάλυση εντόπιζε μεγαλύτερα κενά στους νέους, στις γυναίκες, στους ανέργους, στα άτομα με χαμηλότερο εισόδημα και σε όσους είχαν χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο.
Ενδεικτικά, η μέση επίδοση των ατόμων ηλικίας 18 έως 29 ετών ήταν 4,41 στις 7, έναντι 5,29 στις ηλικίες 40 έως 49 ετών. Η βαθμολογία των γυναικών ήταν 4,40, ενώ των ανδρών 5,17 μονάδες.
Η διαφορά αυτή είναι σημαντική, καθώς οι ομάδες με τα χαμηλότερα επίπεδα γνώσεων είναι συχνά και περισσότερο εκτεθειμένες στην οικονομική ανασφάλεια.
Η Εθνική Στρατηγική και το στοίχημα της εφαρμογής
Η Κύπρος υιοθέτησε στις 28 Ιουνίου 2022 την Εθνική Στρατηγική για την Προώθηση της Χρηματοοικονομικής Παιδείας και Εκπαίδευσης, με συντονιστικό ρόλο της Κεντρικής Τράπεζας.
Η στρατηγική προβλέπει παρεμβάσεις σε σχολεία, πανεπιστήμια, χώρους εργασίας και στην ευρύτερη κοινωνία. Το ζητούμενο, ωστόσο, δεν είναι μόνο η διδασκαλία οικονομικών όρων, αλλά η καλλιέργεια πρακτικών δεξιοτήτων.
Οι πολίτες χρειάζεται να μπορούν να συγκρίνουν το πραγματικό κόστος δύο δανείων, να κατανοούν τον ανατοκισμό, να διαβάζουν τους βασικούς όρους ενός επενδυτικού προϊόντος, να δημιουργούν προϋπολογισμό και να ελέγχουν εάν ένας ψηφιακός πάροχος είναι αδειοδοτημένος.
MoneyMatters Insight
Η μεγαλύτερη αντίφαση στην Κύπρο είναι ότι η χρήση του χρηματοπιστωτικού συστήματος έχει προχωρήσει πολύ ταχύτερα από την κατανόησή του. Οι πολίτες διαθέτουν κάρτες, δάνεια, λογαριασμούς και επενδυτικά προϊόντα, αλλά πολλοί δυσκολεύονται να αξιολογήσουν τόκους, κινδύνους και μακροπρόθεσμες συνέπειες. Σε μια εποχή όπου ένα δάνειο ή μια επένδυση μπορεί να ολοκληρωθεί με μερικά αγγίγματα στο κινητό, η χρηματοοικονομική παιδεία δεν αποτελεί πολυτέλεια. Είναι μηχανισμός προστασίας του εισοδήματος, των αποταμιεύσεων και της οικονομικής ανθεκτικότητας κάθε νοικοκυριού.
The post Χρηματοοικονομική παιδεία στην Κύπρο: Τα λάθη που πληρώνουμε ακριβά σε δάνεια, κάρτες και επενδύσεις appeared first on moneymatters.cy.
