Φορολογία καπνού και νικοτίνης

Η πρόκληση της διαφοροποίησης

Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά στην αναθεώρηση του φορολογικού και ρυθμιστικού πλαισίου για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, ένα κρίσιμο ερώτημα τίθεται πλέον πιο επιτακτικά: θα πρέπει όλες οι κατηγορίες να αντιμετωπίζονται με την ίδια φορολογική λογική ή η επιβάρυνση λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε κατηγορίας και τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και διαφοροποιείται ανάλογα με τον κίνδυνο που συνδέεται με το καθένα; Η συζήτηση στο 9th Summit on Tobacco Harm Reduction ανέδειξε τη διαφοροποίηση ως βασική παράμετρο για το μέλλον της ευρωπαϊκής φορολογικής πολιτικής.

Η φορολογία αποτελεί εδώ και δεκαετίες βασικό εργαλείο δημόσιας υγείας για τον περιορισμό του καπνίσματος. Η πρόκληση σήμερα είναι πώς μπορεί η φορολογική πολιτική να ανταποκριθεί σε μια πολύ πιο σύνθετη αγορά, να συμβάλλει ουσιαστικά στην προστασία της δημόσιας υγείας στην,ορθή λειτουργία της νόμιμης αγοράς και στην αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων.

Η αγορά δεν περιορίζεται πλέον στα συμβατικά τσιγάρα, αλλά περιλαμβάνει και άλλες κατηγορίες, όπως τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα νικοτίνης χωρίς καπνό. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα νέο ζήτημα πολιτικής: κατά πόσο διαφορετικές κατηγορίες πρέπει να επιβαρύνονται με παρόμοιο τρόπο ή αν η φορολογία θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, τα πρότυπα χρήσης και τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.

Το ζήτημα αυτό αποτέλεσε το κεντρικό θέμα συζήτησης σχετικού πάνελ στο 9th Summit on Tobacco Harm Reduction, υπό τον συντονισμό του Κωνσταντίνου Φαρσαλινού, MD, MPH, ερευνητή στον τομέα της δημόσιας υγείας και της μείωσης της βλάβης από το κάπνισμα. Στη συζήτηση συμμετείχαν ο David Bird από την KPMG, ο Παναγιώτης Λιαργκόβας, καθηγητής Οικονομικών και Πρόεδρος του Τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, η Marewa Glover, Διευθύντρια του Centre of Research Excellence: Indigenous Sovereignty & Smoking στη Νέα Ζηλανδία, και ο Mark Tyndall, ιατρός και σύμβουλος δημόσιας υγείας από τον Καναδά. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στις φορολογικές και ρυθμιστικές επιλογές για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, στην επιστημονική αξιολόγηση των διαφορετικών κατηγοριών και στις πιθανές επιπτώσεις των μέτρων στην αγορά και στη δημόσια υγεία.

Διαφορετικά προϊόντα, διαφορετική φορολογία;

Ο καθηγητής Παναγιώτης Λιαργκόβας έθεσε το ζήτημα σε σαφή βάση: το ερώτημα δεν είναι αν η φορολογία αποτελεί αποτελεσματικό εργαλείο δημόσιας υγείας, αλλά πώς σχεδιάζεται και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει.

Όπως σημείωσε, τρεις παράμετροι πρέπει να εξετάζονται παράλληλα: το μέγεθος και η ταχύτητα των φορολογικών αυξήσεων, οι διαφορές μεταξύ κατηγοριών προϊόντων και εθνικών οικονομιών, καθώς και η αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων. Τόνισε επίσης, ότι η φορολογική πολιτική δεν μπορεί να σχεδιάζεται ανεξάρτητα από τις επιπτώσεις που προκαλεί στην αγορά.

Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο καθώς η ευρωπαϊκή φορολογική συζήτηση επεκτείνεται σε νεότερες κατηγορίες, όπως τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, τα υγρά ηλεκτρονικών τσιγάρων και τα nicotine pouches.

Η θέση που αναδείχθηκε στο συνέδριο είναι ότι η φορολογία δεν αποτελεί μόνο πηγή εσόδων, αλλά και εργαλείο πολιτικής για τη δημόσια υγεία. Επηρεάζει τις τιμές των προϊόντων και, κατά συνέπεια, μπορεί να επηρεάσει τις επιλογές των καταναλωτών. Γι’ αυτό και ο τρόπος με τον οποίο κατανέμεται η φορολογική επιβάρυνση μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών έχει ιδιαίτερη σημασία και χρειάζεται να αξιολογείται μαζί με τις πιθανές επιπτώσεις στη νόμιμη αγορά, στο παράνομο εμπόριο και στους στόχους δημόσιας υγείας.

Το κενό στην ευρωπαϊκή αξιολόγηση

Η συζήτηση συνδέεται και με ένα ευρύτερο ζήτημα του ευρωπαϊκού πλαισίου.

Στο πάνελ τέθηκε επίσης το ζήτημα της απουσίας μιας ενιαίας ευρωπαϊκής διαδικασίας συγκριτικής επιστημονικής αξιολόγησης του κινδύνου των διαφορετικών προιόντων, η οποία θα μπορούσε να υποστηρίζει τις φορολογικές και ρυθμιστικές αποφάσεις.

Έτσι, ενώ η Ευρώπη κινείται προς μεγαλύτερη εναρμόνιση των κανόνων, παραμένει ανοικτό το ερώτημα αν η εναρμόνιση αυτή θα συνοδευτεί και από διαφοροποίηση εκεί όπου οι κατηγορίες προϊόντων και οι σχετικοί κίνδυνοι δεν είναι ίδιοι.

Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι οι μελλοντικές αποφάσεις χρειάζεται να βασίζονται στο σύνολο των διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και να λαμβάνουν υπόψη τα χαρακτηριστικά κάθε κατηγορίας, τα πρότυπα χρήσης και τις πιθανές επιπτώσεις σε επίπεδο πληθυσμού.

Η αμερικανική προσέγγιση

Το αμερικανικό σύστημα χρησιμοποιήθηκε στη συζήτηση ως σημείο σύγκρισης, αναδεικνύοντας μια διαφορετική προσέγγιση στην αξιολόγηση των προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Στις ΗΠΑ, η αξιολόγηση εξετάζει το συνολικό ισοζύγιο οφέλους και κινδύνου σε επίπεδο πληθυσμού. Συνεκτιμά, μεταξύ άλλων, το ενδεχόμενο πλήρους μετάβασης ενηλίκων καπνιστών, καθώς και κινδύνους όπως η έναρξη χρήσης από μη καπνιστές ή νέους και διπλή χρήση. Οι σχετικές άδειες υπόκεινται σε χρονικούς περιορισμούς, ανάκληση και απαιτήσεις παρακολούθησης μετά την κυκλοφορία.

Οι ομιλητές αναγνώρισαν ότι το αμερικανικό μοντέλο δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην Ευρώπη. Έθεσαν, ωστόσο, το ερώτημα αν η ΕΕ χρειάζεται έναν δικό της μηχανισμό επιστημονικής αξιολόγησης που να επιτρέπει τεκμηριωμένες και αναλογικές αποφάσεις για διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων.

Το παράνομο εμπόριο στην εξίσωση

Η φορολογική πολιτική έχει και μία ακόμη παράμετρο: την πιθανή επίδρασή της στη σχέση μεταξύ νόμιμης και παράνομης αγοράς.

Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε ο David Bird, το 11% των τσιγάρων που καταναλώθηκαν στην Ευρώπη το 2025 ήταν παράνομα, ενώ οι απώλειες φορολογικών εσόδων εκτιμήθηκαν στα €22 δισ.

Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας σημείωσε ότι η φορολογική πολιτική και η αντιμετώπιση του παράνομου εμπορίου δεν μπορούν να σχεδιάζονται ανεξάρτητα η μία από την άλλη. Όπως ανέφερε, το ζητούμενο είναι η φορολογία να υποστηρίζει τους στόχους δημόσιας υγείας χωρίς να δημιουργεί πρόσθετα κίνητρα για στροφή προς την παράνομη αγορά.

Η πρόκληση για το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο

Η αναθεώρηση του ευρωπαϊκού πλαισίου θέτει, επομένως, ένα ερώτημα που υπερβαίνει το ύψος της φορολογίας: με ποια κριτήρια θα αντιμετωπίζονται οι διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων καπνού και νικοτίνης; Οι συμμετέχοντες στο πάνελ υποστήριξαν ότι οι αποφάσεις θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε κατηγορίας. Για την ΕΕ η πρόκληση είναι να αξιολογήσει αυτή την προσέγγιση, παράλληλα με την προστασία των νέων και των μη καπνιστών, την αποτελεσματική εποπτεία της αγοράς και τους ευρύτερους στόχους δημόσιας υγείας.